Nhắc đến Huế, nhiều người sẽ nhớ ngay đến thanh trà, loại trái cây nổi tiếng với vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng. Từ lâu, thanh trà được xem là “đặc sản tiến vua” và trở thành một biểu tượng của văn hóa ẩm thực xứ Cố đô.

Đặc sản Cố đô được nâng tầm

Tuy nhiên, có một thực tế từng kéo dài nhiều năm là dù nổi tiếng, thanh trà vẫn chủ yếu được tiêu thụ qua thương lái hoặc các chợ truyền thống. Giá bán phụ thuộc vào từng mùa vụ, chất lượng chưa đồng đều và người trồng khó tạo dựng lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Bước ngoặt chỉ thực sự đến khi thanh trà Huế được xây dựng và phát triển thương hiệu gắn với hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ. Từ nhãn hiệu tập thể đến chỉ dẫn địa lý, các công cụ bảo hộ đã giúp sản phẩm khẳng định nguồn gốc xuất xứ, chuẩn hóa chất lượng và tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường. Đầu năm 2024, “Thanh trà Huế” tiếp tục được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý, đưa giá trị thương hiệu của đặc sản xứ Huế lên một nấc thang mới.

Việc chuyển từ nhãn hiệu tập thể sang được bảo hộ bằng chỉ dẫn địa lý không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn tạo lợi thế lớn trong cạnh tranh. Chỉ dẫn địa lý giúp khẳng định mối liên hệ giữa chất lượng sản phẩm với vùng đất, điều kiện tự nhiên và kỹ thuật canh tác đặc thù của Huế.

Theo nhiều nhà vườn, sau khi được sử dụng nhãn hiệu “Thanh trà Huế” và tiếp tục được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, giá trị kinh tế của các vườn thanh trà tăng rõ rệt. Có những hộ ghi nhận doanh thu tăng khoảng 10 lần so với thời điểm chưa xây dựng thương hiệu.

Điều đó cho thấy giá trị lớn nhất mà sở hữu trí tuệ mang lại không nằm ở tờ giấy chứng nhận, mà ở niềm tin của người tiêu dùng đối với sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và chất lượng được kiểm soát.

Chỉ dẫn địa lý mở đường vào siêu thị

Hiện nay, HTX Thủy Biều, thuộc phường Thủy Xuân, quản lý gần 120 ha bưởi đang cho thu hoạch, trong đó khoảng 90 ha là thanh trà. Đáng chú ý, gần 9 ha thanh trà đã được sản xuất theo hướng VietGAP hữu cơ, chiếm khoảng 10% diện tích của HTX.

Riêng khu vực được xem là “thủ phủ” thanh trà Huế hiện có 45 hộ dân được hỗ trợ sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP trên diện tích 8,7 ha. Theo bà Lê Thị Lan Dung, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Thủy Biều, năng suất bình quân đạt từ 7-8 tấn/ha, tổng giá trị toàn vùng dự kiến đạt khoảng 25-30 tỷ đồng.

Điểm khác biệt của thanh trà VietGAP không chỉ nằm ở quy trình sản xuất mà còn ở khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường hiện đại. Mỗi quả thanh trà đều có thể truy xuất nguồn gốc, được kiểm soát quy trình chăm sóc và đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm. 

Nhờ đó, giá bán đạt khoảng 50.000 đồng/kg, cao hơn đáng kể so với sản phẩm sản xuất theo phương thức truyền thống. Quan trọng hơn, sản phẩm đã đủ điều kiện để ký hợp đồng với các doanh nghiệp phân phối thay vì chỉ phụ thuộc vào thương lái.

Năm 2025, HTX Thủy Biều ký kết với doanh nghiệp đưa thanh trà Huế đạt chuẩn VietGAP, có truy xuất nguồn gốc vào chuỗi siêu thị trái cây tại TP.HCM. Đây là dấu mốc quan trọng, mở ra đầu ra ổn định và nâng cao giá trị cho đặc sản xứ Huế.

Những lô hàng đầu tiên với hơn 1 tấn sản phẩm nhanh chóng được đưa lên kệ siêu thị. Sau đó, sản lượng tiêu thụ qua hệ thống này tiếp tục tăng lên hơn 3 tấn. Việc xuất hiện trong hệ thống bán lẻ hiện đại mang ý nghĩa vượt xa một hợp đồng thương mại.

Đó là sự khẳng định rằng thanh trà Huế đã đáp ứng được các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, bao bì và thương hiệu. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để người tiêu dùng trên cả nước nhận diện rõ hơn đặc sản Huế thông qua một hình ảnh chuyên nghiệp, đồng nhất.

Việc sản phẩm vào siêu thị cũng tạo động lực để người dân mở rộng diện tích VietGAP, đầu tư nhiều hơn vào chất lượng thay vì chỉ chạy theo sản lượng. Đó chính là vòng tuần hoàn tích cực mà sở hữu trí tuệ và tiêu chuẩn chất lượng mang lại.

Bảo hộ sở hữu trí tuệ giữ vững thương hiệu

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, câu chuyện của thanh trà Huế cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn trong giai đoạn tiếp theo. Đó là làm sao bảo vệ giá trị thương hiệu khi sản phẩm ngày càng được thị trường biết đến.

Theo các chuyên gia, sở hữu trí tuệ chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được quản lý, khai thác và bảo vệ đồng bộ. Các HTX cần nâng cao nhận thức về vai trò của việc đăng ký, quản lý và khai thác tài sản trí tuệ. Điều này bao gồm bảo hộ nhãn hiệu, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý, kiểu dáng bao bì, tem chống giả, mã QR truy xuất nguồn gốc và các hình thức bảo hộ khác.

Đây không chỉ là công cụ bảo vệ quyền lợi hợp pháp mà còn là nền tảng để nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng sức cạnh tranh. Song song với đó, công tác tuyên truyền về phòng chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cần được thực hiện thường xuyên.

Khi thương hiệu ngày càng nổi tiếng, nguy cơ hàng giả, hàng nhái, hàng mạo danh xuất hiện cũng lớn hơn. Nếu không kiểm soát tốt, chỉ một số ít sản phẩm kém chất lượng trà trộn vào thị trường cũng có thể làm suy giảm uy tín mà người trồng mất hàng chục năm mới xây dựng được.

Nhóm nghiên cứu Nguyễn Vân Anh, Nguyễn Lan Ánh, Đỗ Trần Công Thành của Đại học Huế cho rằng việc bảo hộ, khai thác và thương mại hóa hiệu quả các tài sản trí tuệ gắn với địa danh sẽ quyết định sức lan tỏa của thương hiệu “Thanh trà Huế”. Đây cũng là nền tảng để đặc sản xứ Huế nâng cao giá trị và mở rộng thị trường một cách bền vững.

Theo nhóm nghiên cứu, để khai thác hiệu quả chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu tập thể cần có sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, cơ quan chuyên môn, HTX, doanh nghiệp và người dân.

Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh cần tăng cường giám sát chất lượng sản phẩm ngay từ các thành viên HTX và xây dựng bộ tiêu chuẩn sản phẩm thống nhất. Đồng thời, cần hình thành chuỗi liên kết khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ, kiểm soát chặt việc sử dụng logo và tem nhận diện để bảo vệ thương hiệu.

Quá trình phân phối cũng cần có đơn vị chịu trách nhiệm xuyên suốt nhằm hạn chế tình trạng trà trộn sản phẩm không đạt chuẩn vào hệ thống mang thương hiệu “Thanh trà Huế”.

Thực tế cho thấy, bảo hộ sở hữu trí tuệ không thể tách rời với truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và quản trị chuỗi giá trị. Mỗi mã QR, mỗi tem nhận diện hay mỗi bao bì được thiết kế thống nhất đều góp phần tạo thêm một lớp "lá chắn" bảo vệ thương hiệu.

Đối với các HTX, điều quan trọng không chỉ là được cấp văn bằng bảo hộ mà còn phải biết khai thác hiệu quả giá trị của tài sản trí tuệ trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Điều đó đòi hỏi các HTX phải chủ động quảng bá thương hiệu và quản lý chặt quyền sử dụng nhãn hiệu. Đồng thời, cần thường xuyên kiểm tra thị trường, kịp thời phát hiện hàng giả, hàng nhái và phối hợp với cơ quan chức năng xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nhìn vào thanh trà Huế có thể thấy, khi thương hiệu được xây dựng trên nền tảng chất lượng và được bảo hộ bằng sở hữu trí tuệ, giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở sản lượng hay giá bán. Đó đã trở thành tài sản chung của cộng đồng và là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Từ thực tiễn của HTX Thủy Biều cho thấy sở hữu trí tuệ cần được xem là chiến lược ngay từ đầu, không phải “phần việc sau cùng”. Khi thương hiệu được bảo hộ và khai thác hiệu quả, nông sản Việt sẽ có thêm cơ hội nâng giá trị, mở rộng thị trường và phát triển bền vững.

Thanh Loan