Theo nhiều kết quả nghiên cứu, ở một thị trường mới nổi, gian lận báo cáo tài chính (BCTC) của các doanh nghiệp (DN) niêm yết, các công ty đại chúng là phổ biến. Trong đó, càng những công ty quy mô vừa (mid-cap) và quy mô nhỏ (penny) thì càng có xu hướng “nhào nặn” BCTC.

Với các công ty lớn, những kỹ thuật gian lận và quản trị lợi nhuận tinh vi được sử dụng như là các công cụ để tác động đến nhận thức và hành vi của người sử dụng BCTC.

Điệp khúc lãi chuyển thành lỗ

Thông thường, nhìn vào BCTC, các nhà đầu tư (NĐT) có thể biết được “tình trạng” của DN để có thể đưa ra quyết định đầu tư hay không. Tuy nhiên, từ nhiều năm nay, sau khi BCTC kiểm toán được công bố, tình trạng chênh lệch kết quả kinh doanh của các DN vẫn luôn hiện hữu.

Việc chênh lệch đó dù là vì lý do gì, dù vô tình hay hữu ý vẫn sẽ ảnh hưởng đến niềm tin của NĐT cũng như việc thu hút dòng vốn vào thị trường chứng khoán.

Tại kỳ BCTC soát xét bán niên vừa qua, CTCP Thuỷ sản An Giang (Agrifish, mã: AGF) đã ghi nhận nhiều chỉ tiêu biến động so với BCTC tự lập được công bố vào cuối tháng 4/2019 (niên độ tài chính của công ty bắt đầu từ 1/10/2018).

Trong khi doanh thu thuần vẫn ở mức 445 tỷ đồng, giảm gần phân nửa so với cùng kỳ thì giá vốn, chi phí tài chính và bán hàng đều tăng thêm vài tỷ đồng. Khoản mục thay đổi lớn nhất được thể hiện là chi phí quản lý DN khi tăng từ 8 tỷ đồng lên 122 tỷ đồng do trích lập dự phòng phải thu ngắn hạn khó đòi.

Bên cạnh đó, khoản lỗ khác cũng tăng gấp đôi do công ty phải ghi nhận chi phí nhà máy tạm ngừng hoạt động, tiền phạt, lãi lỗ từ thanh lý tài sản cố định…

Các thay đổi này khiến lợi nhuận sau thuế chuyển từ lãi 1,7 tỷ đồng thành lỗ hơn 120 tỷ đồng. Lũy kế lỗ chưa phân phối tính đến cuối kỳ vượt trên 390 tỷ đồng.

Tương tự, một “đại gia” thuỷ sản khác là “vua cá tra” Hùng Vương (mã: HVG) tại kỳ BCTC hợp nhất bán niên năm 2019 cũng ghi nhận lỗ lên tới 134 tỷ đồng, trong khi trước soát xét vẫn báo lãi đến 28 tỷ đồng.

Lũy kế cả năm tài chính 2018 – 2019, công ty lỗ 496,5 tỷ đồng trong khi năm trước vẫn có lãi 16,22 tỷ đồng. Tính chung mức lỗ lũy kế của công ty đến hết ngày 30/9/2029 lên gần 892 tỷ đồng.

Hay như trường hợp của của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), trong năm 2018 ghi nhận lãi gần 700 tỷ đồng. Tuy nhiên, tập đoàn này vẫn còn khoản chênh lệch tỷ giá từ mua bán điện treo lại từ năm 2015 và 2017, gần 3.091 tỷ đồng và chưa được tính vào giá thành sản xuất, kinh doanh điện năm 2018.

Theo các chuyên gia, khi chưa tính lỗ tỷ giá vào giá thành sản xuất kinh doanh điện nên EVN mới có lãi, trong khi thực tế nếu tính vào thì có khi lãi chuyển thành lỗ.

Cần cẩn trọng

Thực tế, các hành vi thao túng BCTC là điều mà các cơ quan chức năng, các thành viên thị trường chứng khoán đều nhận thức được nhưng không thể tránh khỏi.

Không phải chỉ riêng trên thị trường chứng khoán Việt Nam mà cả trên các thị trường chứng khoán thế giới, đặc biệt là tại các nước phát triển như Mỹ, các hành vi làm giả số liệu với mục đích “làm đẹp” sổ sách, đánh lừa các chuyên gia phân tích chứng khoán, qua mặt các đơn vị kiểm toán, và cuối cùng là chính các NĐT “ngây thơ” mua vào những cổ phiếu “tốt về mặt hình thức” để rồi chịu thua lỗ.

Hành vi này của các lãnh đạo DN không chỉ nhằm mục đích “làm giá” cổ phiếu, thoát hàng trên thị trường, gây mất hình ảnh DN mà còn khiến giá cổ phiếu tụt dốc thảm hại.

Việc có nhiều điểm không minh bạch trên BCTC của Agrifish đã khiến cổ phiếu AGF “cắm đầu” lao dốc, từng đứng trước nguy cơ bị huỷ niêm yết bắt buộc trên sàn HoSE. Hiện, công ty đang thuộc trường hợp chứng khoán bị kiểm soát đặc biệt từ 2/8/2019 do đã chậm công bố BCTC kiểm toán trong 2 năm liên tiếp.

Theo ông Phan Lê Thành Long, Giám đốc Viện Kế toán quản trị công chứng Australia tại Việt Nam, phương pháp phát hiện gian lận BCTC luôn là thách thức lớn đối với bất kỳ chuyên gia nào trong lĩnh vực phân tích tài chính, ngân hàng, kế toán, kiểm toán…

Ở Việt Nam, trong vòng một năm qua, tình trạng DN thao túng BCTC có phần bớt “nóng”, nhờ chất lượng quản trị công ty được cải thiện, khả năng giám sát của thị trường tốt hơn nhưng vẫn đáng quan ngại.

Đồng quan điểm, ông Lê Đức Khánh, Giám đốc Chiến lược thị trường Chứng khoán Dầu khí, cho biết có rất nhiều các kỹ thuật “làm đẹp” dòng tiền, “làm đẹp” chi phí khác khiến các BCTC của các DN tỏ ra hấp dẫn hơn mà các NĐT cẩn trọng cần chú ý. Dù thế nào đi nữa, cho dù Luật Chứng khoán, các quy định, công việc kiểm toán viên có chặt chẽ thế nào đi nữa vẫn có nhiều trường hợp DN cố tình vi phạm cũng như sử dụng các hành vi “xào nấu” sổ sách.

Do vậy, khi còn “tranh tối, tranh sáng”, các NĐT trước khi giải ngân cần trang bị kỹ năng phân tích và đọc BCTC.

Linh Đan