Từ ngày 4 đến 6/8, mô hình này sẽ được giới thiệu tại CAFERES JAPAN 2026, triển lãm chuyên ngành cà phê và dịch vụ thực phẩm diễn ra tại Tokyo Big Sight với khoảng 600 đơn vị trưng bày và 45.000 khách thương mại. Đây là đại diện duy nhất của mô hình hợp tác xã Việt Nam tham gia triển lãm năm nay.

Một hợp tác xã với cấu trúc công ty đa quốc gia

Trong nhiều năm, hợp tác xã ở Việt Nam chủ yếu được biết đến với vai trò tổ chức sản xuất, thu mua và tiêu thụ nông sản tại địa phương. Hợp tác xã Kinh tế Xanh Sài Gòn (Sai Gon Eco Green Co-operative) lại lựa chọn một hướng đi khác khi tổ chức chuỗi giá trị theo cách các doanh nghiệp đa quốc gia thường áp dụng, đó là tách nơi tạo ra giá trị khỏi nơi phát triển thị trường.

Hợp tác xã Kinh tế Xanh Sài Gòn đặt trụ sở tại Thành phố Hồ Chí Minh, trong khi vùng nguyên liệu nằm ở thôn Xa Ry, xã Hướng Phùng, tỉnh Quảng Trị, nơi sinh sống của cộng đồng Bru Vân Kiều và Pa Cô dọc dãy Trường Sơn.

Điểm khác biệt của mô hình không nằm ở vùng trồng mà ở cách tổ chức hoạt động kinh doanh. Hợp tác xã đã góp vốn thành lập Total Feeling Specialty Coffee LLC tại Garden Grove, bang California, Hoa Kỳ và giao cho pháp nhân này phụ trách xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường và đàm phán với các đối tác quốc tế.

Trong khi đó, hợp tác xã tập trung quản lý vùng nguyên liệu, gìn giữ tri thức bản địa và duy trì mối liên kết với cộng đồng sản xuất. Cách phân công này giúp mỗi mắt xích tập trung vào lĩnh vực có lợi thế nhất. Đây là mô hình thường được các doanh nghiệp quốc tế áp dụng để tách hoạt động phát triển thị trường khỏi hoạt động tạo ra sản phẩm, nhưng còn khá hiếm đối với một hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam.

Điều hợp tác xã mang đến Tokyo không chỉ là cà phê. Bên cạnh các dòng Specialty Arabica, Fine Robusta, Liberica, Cascara, Coffee Blossom cùng sản phẩm rang xay, viên nén và quà tặng, đơn vị còn giới thiệu mô hình "Truong Son Coffee Culture Landscape".

Theo đó, hạt cà phê không được định giá đơn thuần bằng chất lượng chế biến mà còn bằng toàn bộ giá trị của vùng nguyên liệu, từ điều kiện tự nhiên, hệ sinh thái rừng, tri thức bản địa đến lịch sử và quy trình sản xuất.

Đây là cách tiếp cận tương tự các vùng chỉ dẫn địa lý nổi tiếng của ngành rượu vang châu Âu, nhưng được một hợp tác xã Việt Nam chủ động xây dựng cho cà phê Trường Sơn ngay từ đầu.

Minh bạch nguồn gốc như một khoản đầu tư

Để hiện thực hóa mô hình này, hợp tác xã xây dựng hệ thống Certificate of Origin & Authenticity, liên kết dữ liệu của từng lô hàng với vùng nguyên liệu, giống cà phê, phương pháp chế biến và người trực tiếp sản xuất.

Theo hợp tác xã, mục tiêu không phải tạo thêm một công cụ quảng bá mà giúp nhà nhập khẩu và người tiêu dùng có thể tự kiểm chứng thông tin về sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào giải thưởng hay lời giới thiệu của người bán.

Trong bối cảnh nhiều thị trường ngày càng siết chặt yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, hệ thống này được xem là khoản đầu tư cho hạ tầng dữ liệu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, đây cũng là lợi thế khó sao chép trong ngắn hạn đối với những doanh nghiệp chỉ cạnh tranh bằng giá bán.

Trong 3 ngày diễn ra triển lãm, đại diện hợp tác xã sẽ trực tiếp pha thử sản phẩm và làm việc với các nhà nhập khẩu, nhà rang xay và nhà phân phối của Nhật Bản. Mục tiêu không chỉ là tìm kiếm khách hàng mà còn đánh giá mức độ phù hợp của mô hình đối với một trong những thị trường cà phê có yêu cầu khắt khe nhất châu Á.

Theo hợp tác xã, CAFERES JAPAN 2026 là cơ hội để kiểm chứng phản hồi của thị trường trước khi bước vào giai đoạn mở rộng kinh doanh. Sau triển lãm, đơn vị sẽ tiếp tục hoàn thiện hồ sơ pháp lý, tiêu chuẩn chất lượng và năng lực cung ứng nhằm đáp ứng các đơn hàng thương mại trong tương lai.

Dù kết quả thương mại vẫn cần thời gian để thực hiện, việc một hợp tác xã có vùng nguyên liệu tại xã Hướng Phùng, tỉnh Quảng Trị xây dựng pháp nhân thương mại tại Mỹ để phát triển thị trường Nhật Bản đã cho thấy một cách tiếp cận mới của khu vực kinh tế tập thể. Thay vì chỉ tập trung vào sản xuất và bán nguyên liệu hoặc xuất khẩu nông sản thô, hợp tác xã chủ động tham gia sâu hơn vào các khâu xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường và kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu.

Thùy Trang