Câu chuyện về hành trình khởi nghiệp của chị Vàng Thị Thông và HTX Du lịch Bản Liền chính là một trong những minh chứng sinh động cho sức sống mãnh liệt của mô hình kinh tế tập thể vùng cao.

Từ nông sản bản địa đến sản phẩm du lịch

Bản Liền là một trong những địa bàn có lợi thế về chè Shan tuyết, cảnh quan tự nhiên và văn hóa của đồng bào Tày. Từ lợi thế này, người dân địa phương đang tìm cách đưa những giá trị vốn gắn với đời sống sản xuất trở thành sản phẩm phục vụ du khách.

Chị Vàng Thị Thông là một trong những người tiên phong. Từ việc cải tạo ngôi nhà sàn truyền thống của gia đình để đón khách, chị xây dựng Bản Liền Pine Homestay với 12 phòng lưu trú. Du khách đến đây không chỉ nghỉ lại giữa không gian đồi chè mà còn có thể trải nghiệm hái chè Shan tuyết, thưởng thức ẩm thực địa phương và tìm hiểu đời sống, văn hóa của đồng bào Tày.

Tuy nhiên, theo chị Thông, nếu mỗi hộ gia đình tự làm du lịch thì quy mô nhỏ và lợi ích khó lan tỏa. Muốn du lịch trở thành sinh kế của cả cộng đồng, cần có sự liên kết giữa các hộ dân.

Ngày 16/9/2025, HTX Du lịch Bản Liền được thành lập với vốn điều lệ 120 triệu đồng, gồm 6 thành viên sáng lập, đều là người dân tộc Tày. Chị Vàng Thị Thông được bầu làm Giám đốc HTX.

Sự ra đời của HTX đánh dấu bước chuyển từ những hoạt động du lịch riêng lẻ sang cách tổ chức có tính cộng đồng. Các hộ dân được vận động cùng tham gia, hỗ trợ nhau từ chỉnh trang nhà cửa, vệ sinh môi trường đến kỹ năng giao tiếp, nấu ăn và phục vụ khách.

Mỗi hộ có thể phát huy một thế mạnh khác nhau: hộ làm lưu trú, hộ cung cấp thực phẩm, hộ phụ trách văn nghệ dân gian, hộ tổ chức trekking khám phá rừng cọ, thác nước và đồi chè. Cách làm này giúp hình thành chuỗi dịch vụ đa dạng mà một hộ gia đình khó có thể tự tổ chức.

Đáng chú ý, HTX không tách du lịch khỏi sản xuất nông nghiệp mà đưa chính sản phẩm bản địa vào chuỗi trải nghiệm. Với chè Shan tuyết, du khách có thể tham gia hái, sao chè thủ công, thưởng thức trà và mua sản phẩm làm quà.

Qua đó, cây chè không chỉ tạo giá trị từ sản xuất mà còn được gia tăng giá trị thông qua trải nghiệm, dịch vụ và tiêu dùng tại chỗ.

Không ngừng nâng cao giá trị bản địa 

Tại Bản Liền, cây chè Shan tuyết từ lâu gắn với đời sống của đồng bào Tày. Năm 2026, xã có 1.219 ha chè. Riêng quý I, địa phương thu hoạch 65 tấn chè búp tươi và đón 3.919 lượt khách, trong đó có 182 lượt khách quốc tế.

Chè búp tươi sản xuất theo hướng hữu cơ, đạt tiêu chuẩn VietGAP được HTX chè hữu cơ Bản Liền thu mua với giá từ 18.000-20.000 đồng/kg.

Những con số này cho thấy sản xuất nông nghiệp và du lịch có thể bổ trợ cho nhau khi được tổ chức phù hợp. Chất lượng nông sản tạo nền tảng cho trải nghiệm; du lịch lại trở thành kênh quảng bá, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm. Với HTX, đây cũng là cách mở rộng đầu ra và tăng giá trị cho sản phẩm của thành viên.

Trong tháng 7 và 8/2026, đại diện xã Bản Liền cùng thành viên HTX du lịch đã đến Sin Suối Hồ, tỉnh Lai Châu, tìm hiểu kinh nghiệm tổ chức du lịch cộng đồng. Các nội dung được quan tâm gồm giữ gìn cảnh quan, phát triển lưu trú, bảo tồn nghề thủ công và tạo điều kiện để người dân cùng tham gia quản lý, hưởng lợi.

Từ câu chuyện tại Bản Liền, có thể thấy HTX có thể trở thành đầu mối tổ chức sản phẩm, phân công dịch vụ, kết nối các hộ sản xuất với khách du lịch và từng bước hình thành thương hiệu chung của địa phương.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng phát triển các sản phẩm du lịch gắn với tài nguyên bản địa của Lào Cai.

Tại Hội nghị đánh giá tính khả thi và phát triển sản phẩm du lịch “Khám phá cung đường kết nối di sản văn hóa ruộng bậc thang”, gắn với liên kết phát triển du lịch bền vững khu vực Tây Bắc, sáng 6/10, ông Phạm Tất Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến đầu tư, thương mại và du lịch tỉnh Lào Cai, cho biết địa phương có nguồn tài nguyên phong phú, từ cảnh quan núi rừng, ruộng bậc thang, bản làng, văn hóa các dân tộc đến các sản phẩm nông sản đặc sản.

Theo ông Thành, nếu chỉ đưa du khách đến một điểm ngắm ruộng bậc thang, chụp ảnh rồi rời đi thì mới khai thác được một phần nhỏ giá trị tài nguyên. Cần biến cảnh quan thành trải nghiệm, trải nghiệm thành sản phẩm và sản phẩm thành hành trình có khả năng bán trên thị trường, qua đó tạo sinh kế và thu nhập cho người dân.

“Ruộng bậc thang sẽ là ‘sợi chỉ đỏ’ xuyên suốt hành trình, nhưng sản phẩm không chỉ bán ruộng bậc thang. Đó còn là câu chuyện về con người sống cùng núi, trải nghiệm cảnh quan theo mùa, văn hóa, ẩm thực bản địa, homestay, nghề truyền thống và đời sống cộng đồng”, ông Thành nhấn mạnh.

Người dân là chủ thể

Ở Mù Cang Chải, dịp nghỉ lễ Quốc khánh năm 2026, địa phương đón khoảng 27.000 lượt khách, doanh thu du lịch ước đạt 48,5 tỷ đồng. Dòng khách tạo thêm việc làm và thu nhập cho người làm lưu trú, hướng dẫn, vận chuyển, ẩm thực và sản phẩm thủ công.

Cùng với ruộng bậc thang, các hoạt động như dệt lanh, vẽ hoa văn bằng sáp ong, chế tác khèn Mông hay chế biến món ăn bản địa đều có thể trở thành sản phẩm du lịch. Khi được tổ chức trong các chuỗi liên kết phù hợp, những hoạt động này không chỉ giữ gìn văn hóa mà còn tạo thêm giá trị kinh tế cho cộng đồng.

Tuy nhiên, một trong những thách thức của du lịch cộng đồng là làm thế nào để người dân không chỉ tham gia cung cấp dịch vụ mà thực sự trở thành chủ thể và được hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Đây là điểm mà mô hình HTX có thể phát huy vai trò. Thông qua tổ chức tập thể, các hộ dân có thể cùng xây dựng sản phẩm, thống nhất chất lượng dịch vụ, chia sẻ nguồn lực và kết nối với doanh nghiệp, thị trường. Những hộ chưa có điều kiện trực tiếp làm lưu trú vẫn có thể tham gia thông qua cung cấp nông sản, thực phẩm, sản phẩm thủ công hoặc các dịch vụ trải nghiệm.

Với Bản Liền, việc hình thành HTX Du lịch cũng tạo cơ sở để các hộ dân cùng thống nhất cách làm du lịch gắn với bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc. Các thành viên cam kết giữ kiến trúc nhà sàn truyền thống, hạn chế rác thải nhựa dùng một lần, bảo vệ nguồn nước và cảnh quan rừng cọ.

Theo các chuyên gia, phát triển du lịch cộng đồng không đồng nghĩa với khai thác cảnh quan bằng mọi giá. Ruộng bậc thang vẫn phải được duy trì như tư liệu sản xuất; nghề thủ công, nếp nhà, ẩm thực và các giá trị văn hóa cần được bảo tồn trong đời sống cộng đồng. Nếu người dân chỉ tham gia ở những khâu có thu nhập thấp, trong khi phần lớn giá trị nằm ở các khâu bên ngoài cộng đồng, mô hình sẽ khó phát triển lâu dài.

Được biết, tỉnh Lào Cai đã lựa chọn Lâm Thượng và Nghĩa Đô để xây dựng mô hình làng du lịch cộng đồng giai đoạn 2026-2028, hướng tới đáp ứng tiêu chuẩn du lịch cộng đồng ASEAN. Định hướng này gắn phát triển du lịch với bảo tồn văn hóa, bảo vệ môi trường và nâng cao sinh kế.

Để các mô hình phát huy hiệu quả, địa phương cần tiếp tục hỗ trợ đào tạo kỹ năng cho các hộ tham gia, xây dựng sản phẩm đặc trưng, cải thiện hạ tầng và hoàn thiện cơ chế quản lý. Trong đó, việc củng cố các HTX, tổ hợp tác và các hình thức liên kết cộng đồng có thể tạo nền tảng để người dân chủ động hơn trong tổ chức sản xuất và kinh doanh du lịch.

Đổi nếp nghĩ từ rẫy nương đến sàn thương mại số, nông nghiệp Gia Lai vững bước thoát nghèo

HTX thiết lập 'trật tự mới' trong nông nghiệp, mở hướng làm giàu cho nông dân

Từ đồi chè Shan tuyết đến ruộng bậc thang, lợi thế của vùng cao Lào Cai không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn ở nông sản, văn hóa và tri thức bản địa. Khi những giá trị này được tổ chức lại thông qua mô hình kinh tế tập thể, đặc biệt là HTX, nông sản có thêm đầu ra, du lịch có thêm sản phẩm và người dân có thêm cơ hội nâng cao thu nhập.

Quan trọng hơn, kinh tế tập thể giúp chuyển những lợi thế riêng lẻ của từng hộ thành sức mạnh chung của cộng đồng. Đây có thể là nền tảng để Lào Cai phát triển du lịch cộng đồng theo hướng không chỉ thu hút du khách mà còn giữ lại nhiều hơn giá trị kinh tế tại bản làng, để người dân vừa là người làm du lịch, vừa là chủ thể của quá trình phát triển.

Hồng Hương