Thôn Kon Chênh có hơn 110 hộ với trên 360 người, phần lớn là đồng bào Xơ Đăng, thuộc nhánh Mơ Nâm. Trước đây, cuộc sống của người dân chủ yếu dựa vào nương rẫy với lúa, bắp, khoai, sắn và một phần diện tích cà phê nhỏ lẻ. Đất đai phân tán, sản xuất nhỏ lẻ, mỗi hộ làm một ít nên năng suất, thu nhập và đầu ra chưa ổn định.

Già làng trẻ mở lối làm ăn mới

A Nấc nhận ra nếu chỉ dựa vào cách sản xuất cũ, người dân khó có thể nâng thu nhập. Trong khi đó, Kon Chênh có cảnh quan đẹp, văn hóa Mơ Nâm còn được gìn giữ và nằm gần trung tâm xã Măng Đen - những lợi thế có thể tạo thêm sinh kế.

Anh bắt đầu tìm hiểu các mô hình du lịch cộng đồng quanh Măng Đen, tự học và làm thử. Năm 2023, gia đình anh cải tạo nhà, phục dựng không gian nhà sàn, cồng chiêng, món ăn và các trải nghiệm văn hóa Mơ Nâm.

Homestay Hiêm A Nấc dần hút khách, đón khoảng 1.000 lượt sau hơn một năm, mang về khoảng 200 triệu đồng/năm. Anh tiếp tục mở thêm dịch vụ ăn uống, cà phê, lửa trại, cồng chiêng và phòng nghỉ.

Mô hình của gia đình A Nấc dần tạo niềm tin để người dân trong thôn mạnh dạn làm du lịch cộng đồng. Đến nay, Kon Chênh đã có 8 homestay hoạt động.

Những đóng góp ấy cũng giúp A Nấc nhận được sự tin tưởng của bà con. Đầu năm 2025, khi mới 35 tuổi, anh được người dân tín nhiệm bầu làm già làng và người có uy tín của thôn. Tuổi còn trẻ, anh được tin tưởng bởi sự năng nổ, trách nhiệm và khả năng kết nối người dân với chính quyền, các đơn vị bên ngoài.

Không chỉ vận động khôi phục lễ hội, học cồng chiêng và giữ tiếng Mơ Nâm, A Nấc còn tìm cách phát huy những giá trị văn hóa này. Mục tiêu là giúp người dân vừa giữ bản sắc, vừa có thêm sinh kế ngay trên quê hương.

Gần như 100% hộ dân Kon Chênh làm nông nghiệp. Vì vậy, với A Nấc, muốn thay đổi đời sống thì không thể chỉ trông vào du lịch. Người dân phải có một sản phẩm nông nghiệp đủ sức tạo thu nhập và có đầu ra ổn định.

Đây cũng là lý do anh tập trung vận động bà con chuyển đổi cây trồng. Từng bước, cà phê xứ lạnh được đưa vào những diện tích trước đây trồng lúa, bắp, khoai, sắn.

Chuyển nương rẫy sang vùng nguyên liệu cà phê

Cà phê xứ lạnh được lựa chọn không phải ngẫu nhiên. Măng Đen cao khoảng 1.200m, khí hậu mát mẻ, phù hợp với loại cây này và có dư địa nâng giá trị qua sơ chế, chế biến, xây dựng thương hiệu. Tuy nhiên, đưa một cây lâu năm vào nương rẫy đòi hỏi người dân thay đổi tập quán và chấp nhận thời gian chờ thu hoạch.

A Nấc vì thế không vận động theo cách chỉ nói về lợi ích. Anh đến từng hộ, trao đổi về đất đai, kỹ thuật chăm sóc, liên kết sản xuất và đầu ra. Anh cũng lấy mô hình của gia đình mình làm thực tế để bà con thấy, so sánh và mạnh dạn quyết định.

“Làm riêng từng nhà thì khó. Khi liên kết với HTX, bà con có thể cùng nhau làm vùng nguyên liệu, cùng học kỹ thuật và có điều kiện đưa sản phẩm ra thị trường”, A Nấc chia sẻ.

Điểm thay đổi quan trọng là người dân không chuyển đổi cây trồng theo kiểu hộ nào biết hộ đó. A Nấc vận động bà con tham gia liên kết với HTX để hình thành vùng nguyên liệu tập trung, thống nhất hơn về quy trình sản xuất và hướng tới đầu ra.

Từ sự vận động này, 21 hộ dân đã liên kết với HTX để phát triển vùng nguyên liệu cà phê xứ lạnh rộng 12ha, đồng thời hướng tới mở rộng thêm 30ha.

Với người dân, tham gia HTX không chỉ là tìm một nơi tiêu thụ sản phẩm. Đây còn là cách để những hộ có diện tích nhỏ có thể cùng nhau tạo vùng nguyên liệu đủ quy mô, tiếp cận kỹ thuật và từng bước chuẩn hóa sản xuất.

A Nấc cũng vận động bà con thay đổi cách nghĩ về đất sản xuất. Nếu trước đây bà con chủ yếu trồng cây ngắn ngày theo mùa vụ, thì nay trồng cà phê đòi hỏi tính toán dài hạn hơn. Người dân phải chú trọng giống, kỹ thuật chăm sóc, tưới nước, dinh dưỡng và chất lượng hạt.

Một số hộ mạnh dạn chuyển diện tích canh tác sang cà phê, kết hợp các cây trồng phù hợp để có thêm sinh kế trong thời gian chờ cây cho thu hoạch ổn định. Cách làm này giúp bà con từng bước thích nghi với phương thức sản xuất mới.

Không chỉ ở Kon Chênh, cà phê xứ lạnh đang mở rộng thành vùng sản xuất hàng hóa tại Măng Đen. Toàn xã hiện có khoảng 680ha cà phê xứ lạnh, trong đó hơn 480ha do đồng bào dân tộc thiểu số canh tác. Nhiều diện tích được hướng dẫn sản xuất theo VietGAP, sử dụng phân hữu cơ và hệ thống tưới nhỏ giọt.

Tuy nhiên, mở rộng diện tích mới là bước đầu. Muốn cây cà phê mang lại giá trị cao hơn, sản xuất phải đi cùng liên kết, sơ chế và chế biến.

HTX nối sản xuất với chế biến, thị trường

Theo A Nấc, trồng được cà phê chưa phải là khó nhất. Quan trọng hơn là làm sao giữ chất lượng đồng đều và bán được sản phẩm với giá trị cao hơn. Để làm được điều đó, liên kết qua HTX là một hướng quan trọng. Khi các hộ cùng tham gia, HTX tổ chức vùng nguyên liệu, hỗ trợ kỹ thuật, kết nối thị trường và nâng giá trị qua sơ chế, chế biến.

A Nấc dùng uy tín trong cộng đồng để giải thích, vận động và kết nối bà con. Khi người dân còn băn khoăn, anh đến từng nhà trao đổi, cùng làm để bà con thấy hiệu quả. Anh cũng kết nối HTX và các đơn vị bên ngoài với cộng đồng, mở thêm cơ hội sản xuất, tiêu thụ.

Cách làm này giúp HTX có thêm thành viên, còn người dân có một đầu mối để cùng tổ chức sản xuất. Quan trọng hơn, cây cà phê không còn được nhìn như một loại cây trồng đơn lẻ của từng hộ, mà bắt đầu được đặt trong một chuỗi giá trị.

Từ vùng nguyên liệu, hướng đi tiếp theo là chế biến. Hạt cà phê sau thu hoạch có thể được sơ chế, rang xay, đóng gói và xây dựng sản phẩm đặc trưng gắn với địa danh Măng Đen. Khi sản phẩm được đưa trực tiếp tới người tiêu dùng, một phần giá trị gia tăng có thể quay trở lại với người trồng.

Cây cà phê vì thế không chỉ dừng ở khâu sản xuất mà còn mở ra hướng kết hợp với du lịch cộng đồng tại Kon Chênh. Tại homestay, A Nấc đưa khách tham quan vườn, tìm hiểu cách trồng, thu hái, chế biến cà phê, thưởng thức món ăn và văn hóa Mơ Nâm.

Theo định hướng của địa phương, trải nghiệm vườn cà phê có thể trở thành sản phẩm gắn với du lịch cộng đồng và OCOP. Khi đó, giá trị cây cà phê không chỉ nằm ở hạt bán ra mà còn được cộng thêm từ chế biến, dịch vụ và trải nghiệm.

Cách làm này đang tạo thêm sinh kế cho người dân. Một số gia đình ở Kon Chênh hiện có thêm nguồn thu khoảng 10-12 triệu đồng/tháng từ cà phê, homestay và các dịch vụ trải nghiệm, thay vì chỉ phụ thuộc vào nương rẫy.

Với A Nấc, phát triển kinh tế phải đi cùng giữ văn hóa. Anh tiếp tục vận động thanh niên học cồng chiêng, giữ tiếng Mơ Nâm, khôi phục sinh hoạt truyền thống và phối hợp với chính quyền tìm nguồn lực phát triển du lịch cộng đồng.

Những giá trị ấy đang được nối vào một sinh kế mới của người dân Kon Chênh. Buổi sáng, A Nấc vừa pha cà phê vừa kể chuyện về những vườn cây của bà con. Với anh, mỗi ly cà phê còn là câu chuyện về chuyển đổi cây trồng, liên kết HTX, giữ văn hóa và nâng giá trị nông sản.       

Thanh Bá