Xã Đắk Liêng có hơn 11.000ha gieo trồng mỗi năm, sản lượng cây lương thực ước 67.511 tấn, trong đó lúa chiếm tỷ trọng lớn. Tuy nhiên, sản xuất của nông dân còn manh mún, quy mô hộ nhỏ, đất đai phân tán. Khả năng tiếp cận khoa học - công nghệ và thị trường giữa các hộ cũng chưa đồng đều.

Nguồn lực đúng chỗ, sinh kế bám đất

Với các hộ nghèo, cận nghèo, khó khăn còn lớn hơn khi thiếu vốn, đất sản xuất và kỹ năng tổ chức sản xuất. Đây là những yếu tố khiến việc tạo sinh kế ổn định không thể chỉ dừng ở hỗ trợ một mùa vụ mà cần gắn với quá trình nâng năng lực sản xuất và mở rộng đầu ra.

Giai đoạn 2021-2025, Đắk Liêng triển khai nhiều dự án, mô hình sinh kế thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, hỗ trợ sầu riêng, cây ăn quả, heo và bò sinh sản. Địa phương đồng thời đẩy mạnh đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật, giúp người dân nâng cao khả năng sản xuất và tạo sinh kế ổn định.

Nguồn lực từ Dự án 3 và Dự án 9 được địa phương lồng ghép trong các hoạt động phát triển sinh kế, nâng năng lực sản xuất và phát huy vai trò của các tổ chức kinh tế tập thể. Trong quá trình đó, HTX trở thành một đầu mối tập hợp nông dân, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường.

Cách tiếp cận này giúp chuyển trọng tâm từ hỗ trợ riêng lẻ sang tạo điều kiện để người dân Đắk Liêng tham gia vào một quy trình sản xuất có tổ chức. Nông dân không chỉ tiếp cận cây, con giống hay kỹ thuật mà còn có cơ hội sử dụng dịch vụ sản xuất, cùng xây dựng vùng nguyên liệu và tìm đầu ra.

Đến cuối năm 2025, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của Đắk Liêng ước còn 20,05%, trong đó hộ nghèo 8,73% và hộ cận nghèo 11,32%. Kết quả này đặt ra yêu cầu tiếp tục củng cố sinh kế, nhất là khả năng tạo thu nhập ổn định từ sản xuất nông nghiệp.

Toàn địa phương hiện có 13 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp và dịch vụ, trong đó 10 HTX trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Từ những mô hình này, vai trò của HTX ngày càng rõ hơn trong việc đưa nông dân vào một phương thức sản xuất có liên kết.

HTX thành “cầu nối” với thị trường

Một trong những mô hình thể hiện rõ cách làm này tại Đắk Liêng là HTX Sản xuất và Dịch vụ nông - ngư nghiệp Thái Hải, thành lập năm 2012. Từ sản xuất lúa, HTX từng bước mở rộng sang dịch vụ thủy lợi, làm đất, thu hoạch, cung ứng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và tiêu thụ sản phẩm.

Thay vì để từng hộ tự tìm đầu vào và đầu ra, HTX tập hợp nhu cầu của nông dân, tổ chức sản xuất theo vùng và tiếp nhận yêu cầu từ doanh nghiệp. Đây cũng là cách để những hộ sản xuất quy mô nhỏ có thể tham gia vào các chuỗi hàng hóa lớn hơn.

Giai đoạn 2018-2019, HTX quy hoạch vùng sản xuất, xây dựng “cánh đồng lớn” rộng hơn 200ha với 124 hộ tham gia. Sản lượng lúa được liên kết sản xuất và tiêu thụ đạt khoảng 3.780 tấn.

Từ năm 2020 đến 2025, HTX Thái Hải tiếp tục mở rộng hợp tác với Công ty TNHH Cường Tân (Nam Định), Công ty CP Hạt giống vàng Thái Bình và Công ty CP Tập đoàn Giống cây trồng Việt Nam - Chi nhánh Tây Nguyên. Tổng sản lượng lúa liên kết tiêu thụ trong giai đoạn này đạt 6.273 tấn.

Riêng giai đoạn 2023-2024, diện tích liên kết sản xuất, tiêu thụ đạt 385ha, sản lượng khoảng 4.000 tấn. Trong đó, diện tích lúa VietGAP đạt 80ha, sản lượng khoảng 800 tấn/năm; sản xuất lúa giống đạt 40ha, sản lượng khoảng 400 tấn/năm.

Theo ông Nguyễn Ngọc Côn, Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Thái Hải, liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị giúp nông dân ổn định đầu ra. Qua đó, nông dân có điều kiện tiếp cận giống lúa chất lượng cao và áp dụng quy trình canh tác tiên tiến.

“Muốn phát triển bền vững thì phải thay đổi tư duy, thay đổi cách làm. Chủ động liên kết với doanh nghiệp, áp dụng khoa học - công nghệ, đầu tư hạ tầng và cơ giới hóa giúp HTX nâng cao giá trị sản phẩm, thu nhập và từng bước hình thành vùng sản xuất tập trung”, ông Côn nói.

Tại Đắk Liêng, có 3 HTX đã xây dựng 152ha sản xuất lúa theo tiêu chuẩn VietGAP. Các sản phẩm như gạo sạch Thái Hải, rượu nếp Tư Khoa và gạo Vương Điền đang được phát triển gắn với sản xuất và xây dựng sản phẩm địa phương.

Khi các HTX lớn mạnh, tác động của các mô hình hỗ trợ có thể lan tỏa từ từng hộ ra cả vùng sản xuất. Việc tập trung dịch vụ, kỹ thuật và đầu ra giúp nguồn lực hỗ trợ tạo thành năng lực sản xuất ổn định hơn.

Cơ giới hóa mở đường cho nông nghiệp hàng hóa

Từ yêu cầu tổ chức vùng sản xuất, HTX Thái Hải tiếp tục đầu tư vào máy móc và hạ tầng. Tháng 7/2025, HTX đầu tư khoảng 1,2 tỷ đồng mua máy kéo bánh xích và máy gặt đập liên hợp cỡ lớn.

HTX cũng đưa máy bay không người lái DJI T70P vào gieo sạ, phun thuốc và bón phân. Việc cơ giới hóa giúp giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, đồng thời tạo điều kiện thực hiện đồng bộ quy trình trên diện tích lớn.

Cùng với máy móc, HTX đầu tư hệ thống điện, trạm biến áp, máy bơm và chủ động nguồn nước phục vụ gần 290ha lúa hai vụ. Đây là những điều kiện quan trọng để vùng sản xuất duy trì ổn định thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết và khả năng đầu tư riêng lẻ của từng hộ.

Điểm đáng chú ý là máy móc không chỉ phục vụ riêng diện tích của HTX mà còn tạo thêm dịch vụ cho các hộ thành viên và vùng sản xuất liên kết. Từ khâu làm đất, gieo sạ đến chăm sóc, thu hoạch, HTX từng bước cung ứng dịch vụ theo quy trình thống nhất, giúp nông dân giảm khối lượng công việc và chủ động hơn về thời vụ. Khi nhiều khâu được thực hiện tập trung, chất lượng sản xuất cũng dễ kiểm soát hơn, tạo điều kiện đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp thu mua và nâng giá trị hạt gạo.

Trong 5 năm, Đắk Liêng đầu tư 45 công trình hạ tầng với tổng vốn hơn 127,3 tỷ đồng. Người dân đóng góp gần 800 triệu đồng và hiến hơn 24.000m² đất. Khi hạ tầng được cải thiện cùng với năng lực của HTX và các mô hình liên kết, sản xuất nông nghiệp có thêm điều kiện chuyển từ manh mún sang hàng hóa.

Giai đoạn 2025-2030, Đắk Liêng tiếp tục phát triển sinh kế, hoàn thiện hạ tầng thiết yếu và tạo thêm việc làm ở khu vực nông thôn. Công tác đào tạo nghề được chú trọng, nhất là với thanh niên nông thôn và hộ nghèo thiếu đất sản xuất.

Trong nông nghiệp, định hướng được đặt vào việc phát triển HTX gắn với thị trường, đưa sản phẩm lúa gạo vào chương trình OCOP và xây dựng thương hiệu địa phương. Mô hình “3 trong 1”, kết hợp lúa, cá và du lịch sinh thái, cũng được tính đến nhằm đa dạng hóa sản phẩm và nguồn thu.

Từ Dự án 3, Dự án 9 đến các mô hình HTX ở Đắk Liêng, nguồn lực chương trình đang được đưa vào sản xuất. Người dân có thêm điều kiện tạo sinh kế, tổ chức lại sản xuất và tham gia chuỗi giá trị. HTX giữ vai trò đầu mối, tập hợp nông dân, ứng dụng công nghệ và kết nối đầu ra. Đây là cơ sở để các mô hình tiếp tục phát huy và góp phần giảm nghèo bền vững.

                                                                                 Thanh Loan