Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn Thường trực Liên minh HTX Việt Nam đã tạo điều kiện để tôi được tham gia, chia sẻ một số thông tin và góc nhìn tại Hội nghị hôm nay.

Năm 2025, tôi có cơ hội tham gia cùng Bộ Công Thương xây dựng hệ sinh thái tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) để thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa, trong đó tôi tập trung nghiên cứu sâu lĩnh vực nông nghiệp. Quá trình làm việc, tiếp xúc và lắng nghe ý kiến từ nhiều HTX nông nghiệp giúp tôi có thêm những góc nhìn tương đối độc lập, thực tiễn và sát với cơ sở.

Bên cạnh đó, tôi hiện đang tham gia với vai trò cố vấn cho chương trình “VTV Xanh và Phát triển bền vững” vừa ra mắt. Điều này khiến tôi dành sự quan tâm nhiều hơn đến nông nghiệp, nông thôn và khu vực kinh tế tập thể. Các ý kiến tôi nêu ra hôm nay có thể mang tính tham vọng, song đều xuất phát từ những quan sát và khảo sát thực tế.

Về kết quả đạt được

Qua nghiên cứu dự thảo Báo cáo chính trị, tôi cho rằng có bốn kết quả nổi bật cần được khẳng định rõ.

Thứ nhất, số lượng HTX tiếp tục tăng, đặc biệt là các HTX nông nghiệp, HTX kiểu mới gắn với chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị trong nông nghiệp công nghệ cao, du lịch cộng đồng, OCOP và thực liệu. Đây là kết quả tích cực, có sự trợ lực quan trọng từ mô hình chi hội nông dân nghề nghiệp do Hội Nông dân Việt Nam xây dựng, từ đó phát triển lên mô hình HTX với tính tổ chức chặt chẽ hơn.

Thứ hai, vai trò của HTX trong sản xuất nông nghiệp, công nghiệp hỗ trợ và thương mại dịch vụ ngày càng được khẳng định rõ, nhất là trong liên kết đầu vào - đầu ra, giảm chi phí sản xuất, nâng cao khả năng tiếp cận thị trường và đóng góp tích cực vào xuất khẩu nông sản. Thực tế đã có những HTX, như tại Vĩnh Long, từ quy mô nhỏ vươn lên liên kết với doanh nghiệp chế biến, đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng.  

Thứ ba, một bộ phận HTX đã trở thành đối tác tin cậy của doanh nghiệp, ngân hàng và các kênh phân phối, giữ vai trò quan trọng trong tổ chức sản xuất nông nghiệp hiện đại.

Thứ tư, Liên minh HTX Việt Nam đã có nhiều đổi mới trong chỉ đạo, tư vấn, chuyển từ vận động sang hỗ trợ nâng cao chất lượng hoạt động của HTX. Đây là điểm cần được đánh giá rõ trong Báo cáo chính trị.

Tôi hoàn toàn đồng tình với ý kiến của đồng chí đại diện Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương: Giai đoạn 2026 - 2031 cần mang “hơi thở” mới, tạo động lực phát triển để bảo đảm mục tiêu tăng trưởng khoảng 10% của khu vực kinh tế tập thể.

Những mâu thuẫn, tồn tại và điểm nghẽn

Bên cạnh kết quả đạt được, HTX đang đối mặt với những thách thức lớn cần được tháo gỡ. Tôi cho rằng hiện tồn tại hai mâu thuẫn lớn cần được tháo gỡ.

Một là, mâu thuẫn giữa yêu cầu sản xuất hàng hóa quy mô lớn với mức đầu tư còn thấp, đặc biệt là vốn. Vốn hiện nay vẫn là “nút thắt” lớn nhất của HTX nông nghiệp. Qua nhiều lần đối thoại với nông dân, vấn đề vốn ngân hàng luôn được nhắc tới nhưng chưa được giải quyết căn bản.

Hai là, 5 điểm nghẽn lớn của HTX hiện nay gồm: vốn; thị trường; chất lượng nhân sự; hạ tầng kỹ thuật; sự thay đổi của thị trường và quy định pháp luật. Trong đó, ba điểm yếu cốt lõi là vốn, năng suất lao động và xây dựng thương hiệu.

Nếu đặt mục tiêu tăng trưởng 10%, năng suất lao động của khu vực HTX và doanh nghiệp liên kết phải tăng thêm 4 - 5 điểm phần trăm. Đây là thách thức rất lớn trong bối cảnh già hóa lao động nông thôn diễn ra nhanh, đòi hỏi năng lực quản trị của ban quản lý HTX phải được nâng lên đáng kể.

Bốn vấn đề căn bản cần làm rõ trong Báo cáo chính trị

Từ thực tiễn khảo sát, tôi cho rằng Báo cáo chính trị cần làm rõ bốn vấn đề lớn:

Một là, HTX phát triển như thế nào trong nền kinh tế thị trường hiện đại, khi các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa ngày càng khắt khe.

Hai là, ai là chủ thể thực sự của HTX: thành viên, ban quản trị hay cơ quan quản lý nhà nước, vấn đề này liên quan trực tiếp đến Điều lệ và cơ chế vận hành.

Ba là, HTX cạnh tranh bằng yếu tố nào khi không có lợi thế về vốn, công nghệ và lao động đang già hóa.

Bốn là, Liên minh HTX Việt Nam giữ vai trò đại diện, bảo vệ và dẫn dắt như thế nào để tạo ra sự bứt phá trong nhiệm kỳ tới.

Xu hướng phát triển các loại hình HTX

Qua nghiên cứu, tôi nhận thấy có sáu loại hình HTX chủ yếu cần được quan tâm trong giai đoạn tới:

HTX dịch vụ đầu vào truyền thống (thủy nông, giống, phân bón): tiếp tục tồn tại phổ biến nhưng vai trò khó tăng, biên lợi nhuận thấp, khó thu hút lao động trẻ.

HTX sản xuất - tiêu thụ theo chuỗi (như gạo chất lượng cao xuất khẩu): có tiềm năng phát triển mạnh nhưng chiếm tỷ trọng còn nhỏ, đòi hỏi năng lực quản trị, vốn và nhân sự thị trường.

HTX chế biến nông sản, làng nghề gắn với OCOP và du lịch: tăng trưởng khá, ít phụ thuộc thời tiết nhưng yêu cầu vốn lớn, tiêu chuẩn cao về an toàn thực phẩm và thương hiệu.

HTX logistics, sơ chế và bảo quản: rất cần thiết, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, song đòi hỏi quản trị tiên tiến và vốn đầu tư lớn.

HTX nông nghiệp xanh, hữu cơ: chắc chắn phát triển trong 5 năm tới nhưng tăng chậm về chất lượng, thị trường hẹp, chi phí cao.

HTX kiểu mới đa chức năng: gắn sản xuất, dịch vụ, an sinh xã hội, phù hợp với bối cảnh già hóa lao động nhưng dễ bị hành chính hóa, khó đo lường hiệu quả kinh tế.

Một số kiến nghị về giải pháp

Tôi đề nghị trong Dự thảo Báo cáo chính trị cần làm rõ hơn các giải pháp, mỗi giải pháp cần có thông điệp cốt lõi, tránh chung chung.

Trọng tâm là: Khắc phục triệt để tư duy coi HTX là mô hình phúc lợi hay “cánh tay nối dài” của chính quyền cơ sở; Chuyển từ vận động sang thực thi đến cùng, lấy năng lực thị trường làm thước đo chất lượng; Hỗ trợ HTX xây dựng phương án sản xuất - kinh doanh khả thi, gắn với nhu cầu thực tế của thành viên và thị trường; Gắn HTX với chuỗi giá trị, chuyển đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu; Phát huy vai trò đại diện, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thành viên HTX.

Thực tế cho thấy, khi quy mô HTX càng lớn thì chi phí tuân thủ, rủi ro pháp lý và sự bất định của thị trường càng cao, khiến nhiều HTX lựa chọn “vùng an toàn”. Do đó, rất cần cơ chế, chính sách đủ mạnh để khuyến khích HTX vươn lên.  

Hoàng Trọng Thủy

Chuyên gia nông nghiệp