Đồng bằng sông Cửu Long vốn là vựa lúa lớn nhất cả nước với diện tích chiếm 55% diện tích lúa cả nước và đóng góp hơn 90% lượng gạo xuất khẩu.

Hợp lực trên đồng ruộng

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, người dân vùng này nhiều năm qua vẫn chưa thực sự sống được bằng nghề trồng lúa. Theo số liệu thống kê từ các địa phương, người trồng lúa với quy mô nông hộ nhỏ lẻ, cho thu nhập khoảng 20-30 triệu đồng/năm không đủ chi tiêu.

Bên cạnh đó, Việt Nam vốn là một nước xuất khẩu gạo đứng thứ nhất, nhì thế giới nhưng hạt gạo vẫn chưa tạo ra được giá trị gia tăng, thiếu thương hiệu. Chuỗi giá trị lúa gạo vẫn dễ bị đứt gãy do người dân không làm chủ được thị trường. Người tiêu dùng trong nước cũng chuyển sang sử dụng nhiều loại gạo của Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Campuchia… càng khiến người trồng lúa theo quy mô hộ gặp khó khăn trong việc tiêu thụ, cạnh tranh trên thị trường.

Theo các chuyên gia, quá trình hội nhập theo chiều rộng vừa tạo ra cơ hội cho người dân nhưng cũng buộc họ phải đối diện với những yêu cầu, quy định ngày càng khắt khe của thị trường.

Chính vì vậy, không còn cách nào khác là người dân phải liên kết sản xuất tập thể giúp mua chung, sản xuất chung và bán chung nông sản nhằm nâng vị thế của nông dân trên thương trường.

Ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết sản xuất kinh doanh chung giúp nông dân xây dựng quy trình sản xuất chung, có hệ thống giám sát nội bộ để có sản phẩm đáp ứng được yêu cầu truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu, đạt các tiêu chuẩn, chứng nhận khác nhau: VietGAP, GlobalGAP, nông nghiệp hữu cơ, quy trình sơ chế, chế biến theo tiêu chuẩn HACCP…

Việc đầu tư máy móc hay thuê nhân công làm đất, gieo sạ, chăm sóc, thu hoạch theo hình thức này cũng thuận lợi hơn.… Đặc biệt, sản xuất kinh doanh chung giúp nông dân thuận lợi trong chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, sản xuất sản phẩm có giá trị cao, đa dạng theo chuỗi giá trị phù hợp với yêu cầu của thị trường, tích hợp các giá trị văn hóa, xã hội và môi trường vào sản phẩm.

Tuy nhiên, sản xuất kinh doanh chung chỉ thực sự hiệu quả khi nông dân cùng nhau thành lập một tổ chức của chính mình.

Xét trên góc độ pháp lý, thì tổ chức hợp tác của nông dân hiện này có thể theo nhiều hình thức.

Một trong những hình thức mà một số địa phương đang triển khai đó là mô hình nhóm tương trợ. Đây là cấp độ hợp tác đơn giản nhất nhằm hình thành các nhóm với những tên gọi khác nhau như câu lạc bộ, nhóm sở thích, nhóm kinh tế gia đình…, các nhóm này hoạt động trên tinh thần tự nguyện, tương thân tương ái và hướng vào mục đích kinh doanh. Điểm đặc biệt của nhóm tương trợ là không đăng ký pháp lý nên thường thiếu tính bền chặt và thường hoạt động trong phạm vi hẹp.

Loại hình có tính chất chặt chẽ hơn là mô hình tổ hợp tác và mô hình này được điều chỉnh theo Bộ luật Dân sự, Nghị định 77/2013/NĐ-CP, Luật HTX năm 2023, Nghị định 92/2024/NĐ-CP và Nghị định 113/2024/NĐ-CP. Nguyên tắc tổ chức và quản lý của tổ hợp tác được quy định theo Điều 8, Luật HTX năm 2023 và khoản 6, Điều 24 Nghị định 113/2024/NĐ-CP về bãi bỏ khoản 1 và 3 Điều 3, Điều 4 của Nghị định 77/2019/NĐ-CP.

Tuy nhiên, điểm yếu của mô hình này là không có tư cách pháp nhân, hoạt động theo hợp đồng hợp tác có thời hạn hoặc không xác định thời gian. Hoạt động của tổ hợp tác giản đơn và thường hạch toán định kỳ. Nhưng theo đánh giá của các chuyên gia, tổ hợp tác là bước đệm quan trọng để nông dân tập làm quen với phương thức “cùng làm, cùng chịu trách nhiệm”.

HTX - thực thể kinh tế thực thụ

Nếu như hai hình thức “làm chung” trên có những nhược điểm nhất định thì mô hình kinh tế được coi là hoàn hảo hơn chính là HTX. Đây là mô hình hợp tác có tư cách pháp nhân rõ ràng, phù hợp để “mua chung, sản xuất chung, bán chung”.

Các chuyên gia của Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn cũng cho biết, ở nhiều nước, hình thức hợp pháp phù hợp để thực hiện các hành động kinh tế tập thể của người nông dân đó là HTX.

Điều này được cụ thể hóa trong Luật HTX 2023. Trong đó, thành viên chính thức và thành viên liên kết có thể nhận được lợi ích từ việc chuyển giao trách nhiệm giao dịch kinh doanh từ họ sang HTX. Bằng cách thiết lập và sử dụng các dịch vụ của HTX, các thành viên được nâng cao năng lực sản xuất kinh doanh thông qua khả năng đàm phán trên quy mô lớn.

Các thành viên trong HTX liên kết với nhau được cụ thể hóa thông qua quy định pháp luật, điều lệ, quy chế, nội quy của chính HTX xây dựng. Điều này giúp HTX được vận hành, quản lý theo quy trình. Các quyết định cũng mang tính dân chủ, nhất là các khâu như kiểm toán, kế toán, quản lý tài chính được công khai minh bạch.

Tham gia HTX, những nông dân là thành viên có nhiều cơ hội cung cấp nông sản, hàng hóa đến các nhà phân phối, nhà chế biến lớn thông qua hợp đồng, từ đó, người làm nông nghiệp được pháp luật bảo vệ.

Thực tế tại HTX Thắng Lợi (Đồng Tháp) cho thấy, nông dân cùng tham gia quy trình sản xuất chung khi tham gia Đề án "1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao", chi phí đầu vào đã giảm đáng kể từ 20-30%, đồng thời giá bán luôn ổn định nhờ các hợp đồng liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp.

Một trong những điểm khó khăn của các nhóm sở thích và tổ hợp tác chính là thiếu tư cách pháp nhân, điều này dẫn đến người dân không thuận lợi trong tiếp cận các chính sách về vốn một cách chính thống. Tuy nhiên, với tư cách là một thực thể kinh tế đầy đủ, HTX trở thành một trong những đối tượng quan trọng trong các chính sách hỗ trợ của Nhà nước.

HTX sẽ  đứng ra làm đầu mối để tiếp cận các chính sách ưu đãi từ các tổ chức tín dụng hoặc các gói hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững của Chính phủ (như Đề án 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao…). Điều này, giúp các hộ thành viên thuận lợi trong đầu tư cho sản xuất, giải quyết những khó khăn mà mô hình kinh tế hộ gặp phải.

Có thể thấy, khi cùng nhau liên kết sản xuất kinh doanh theo mô hình HTX, với nền tảng pháp lý từ Luật HTX 2023, người nông dân sẽ cùng nhau sở hữu một sức mạnh lớn để tham gia nền kinh tế thị trường. HTX không chỉ giúp người dân liên kết sản xuất mà còn từng bước thay đổi tư duy từ 'trồng cây gì, nuôi con gì' sang kinh doanh nông nghiệp một cách hiệu quả, chuyên nghiệp.

Huyền Trang