Hai nhà máy luyện nhôm lớn tại vùng Vịnh bị ảnh hưởng bởi xung đột, cùng với những gián đoạn tại các cơ sở khác, đã khiến thị trường mất khoảng 2 triệu tấn nguồn cung nhôm mỗi năm. Theo Viện Nhôm Quốc tế, sản lượng nhôm của khu vực vùng Vịnh giảm 20% trong nửa đầu năm nay.

Đáng chú ý, đến ngày 2/7, nhà máy Al Taweelah của Emirates Global Aluminium mới khôi phục được 89 trong tổng số 1.262 lò luyện sau vụ tấn công bằng tên lửa, còn Qatar Aluminium chỉ vận hành khoảng 60% công suất.

Quá trình phục hồi được dự báo sẽ kéo dài nhiều tháng, trong bối cảnh căng thẳng khu vực tiếp tục leo thang với các cuộc không kích, nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz và hoạt động phong tỏa trên Biển Đỏ.

Điều đáng chú ý là cú sốc nguồn cung chưa phản ánh vào giá. Sau khi leo lên đỉnh 4 năm ở mức 3.787,5 USD/tấn hồi đầu tháng 6, giá nhôm kỳ hạn 3 tháng trên LME hiện chỉ còn khoảng 3.170 USD/tấn, gần như trở về mức trước khi xung đột bùng phát. Trong bối cảnh nhôm là vật liệu chiến lược đối với cả Mỹ và châu Âu, nhiều chuyên gia cho rằng thị trường có thể đang đánh giá thấp nguy cơ thiếu hụt nguồn cung.

Thị trường nhôm bình thản trước một cuộc chiến chưa kết thúc

Lời giải cho nghịch lý này phần lớn đến từ châu Á. Tại Trung Quốc, các nhà máy luyện nhôm đang ghi nhận biên lợi nhuận cao nhờ giá alumina duy trì ở mức thấp trong khi giá nhôm vẫn ở mức cao, qua đó đẩy tỷ lệ sử dụng công suất lên gần 99%, theo Công ty tư vấn AZ Global.

Song song với đó, xuất khẩu các sản phẩm nhôm bán thành phẩm như thanh, que và ống tiếp tục tăng mạnh. Trong 5 tháng đầu năm 2026, khối lượng xuất khẩu tăng 10% so với cùng kỳ, riêng tháng 5 đạt 595.000 tấn, mức cao nhất kể từ tháng 11/2024, theo số liệu hải quan do Cục Thống kê Kim loại Thế giới (WBMS) tổng hợp.

Mặc dù các sản phẩm bán thành phẩm này không thể thay thế hoàn toàn lượng nhôm nguyên liệu và hợp kim bị thiếu hụt từ vùng Vịnh, chúng vẫn góp phần bù đắp một phần khoảng trống nguồn cung và giảm áp lực nhập khẩu của các nước phương Tây.

Tuy nhiên, khả năng mở rộng xuất khẩu của Trung Quốc vẫn phải đối mặt với hệ thống rào cản và các biện pháp bảo hộ thương mại ngày càng dày đặc tại nhiều thị trường.

Nhân tố thứ hai đang góp phần định hình lại thị trường là Indonesia, quốc gia nổi lên nhanh chóng như một nguồn cung nhôm nguyên chất mới nhờ làn sóng đầu tư mạnh mẽ từ các doanh nghiệp Trung Quốc vào lĩnh vực luyện kim.

Tiêu biểu là nhà máy Hua Chin, liên doanh giữa Tập đoàn Tsingshan Holding và Tập đoàn Huafon, với công suất 480.000 tấn/ năm. Dự án này đã tăng tốc vận hành từ năm ngoái và đến tháng 5 vừa qua chính thức đăng ký thương hiệu “HCAI” trên Sàn giao dịch Kim loại London (LME), mở đường cho sản phẩm tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.

Một dự án khác là nhà máy của Alamtri Resources Indonesia, cũng có quy mô 480.000 tấn/năm, đã xuất khẩu lô nhôm đầu tiên vào tháng 6.

Theo ông Greg Wittbecker, Chủ tịch Wittsend Commodity Advisors, Indonesia hiện có tới 11 dự án luyện nhôm mới trong kế hoạch phát triển, với tổng công suất thiết kế có thể đạt 13 triệu tấn/năm.

Nhờ đó, xuất khẩu nhôm nguyên chất của nước này đã tăng mạnh từ 155.000 tấn năm 2024 lên 511.000 tấn năm 2025 và tiếp tục tăng thêm 58% so với cùng kỳ trong 5 tháng đầu năm nay.

Tuy nhiên, dòng chảy thương mại của Indonesia cũng cho thấy thị trường chưa thể quá lạc quan về khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng toàn cầu. Năm ngoái, Trung Quốc là điểm đến lớn nhất của nhôm xuất khẩu từ Indonesia, chiếm 40% tổng kim ngạch, tiếp theo là Hàn Quốc với 16% và Việt Nam với 12%.

Đáng chú ý, lượng xuất khẩu sang châu Âu tăng mạnh trong quý IV, nhiều khả năng phản ánh xu hướng các doanh nghiệp đẩy mạnh tích trữ trước khi Liên minh châu Âu (EU) chính thức áp dụng đầy đủ Cơ chế Điều chỉnh Carbon qua Biên giới (CBAM) từ đầu năm nay.

Riêng trong giai đoạn này, các nhà máy luyện nhôm của Indonesia đã xuất khoảng 15.000 tấn sang Tây Ban Nha, 14.800 tấn sang Croatia, 11.000 tấn sang Bulgaria, cùng nhiều lô hàng khác tới Ý, Anh và Thổ Nhĩ Kỳ.

Tuy nhiên, lợi thế này có thể không kéo dài. Trong khi Inalum, nhà sản xuất nhôm lâu đời của Indonesia, sử dụng thủy điện với mức phát thải carbon thấp, phần lớn các nhà máy luyện nhôm thế hệ mới lại phụ thuộc vào nhiệt điện than. Điều đó đồng nghĩa cường độ phát thải cao hơn và chi phí tuân thủ CBAM cũng sẽ gia tăng khi cơ chế này được thực thi đầy đủ trong những năm tới.

Việt Nam bước vào cuộc chơi thượng nguồn

Con số 12% ấy đặc biệt đáng chú ý. Việt Nam hiện là thị trường tiêu thụ nhôm nguyên chất lớn thứ 3 của Indonesia, chỉ sau Trung Quốc và Hàn Quốc. Điều đó cũng phản ánh một thực tế là ngành công nghiệp chế biến nhôm trong nước, từ xây dựng, điện lực đến điện tử và sản xuất hàng xuất khẩu, vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu, đúng vào thời điểm chuỗi cung ứng nhôm toàn cầu liên tục biến động bởi căng thẳng địa chính trị.

Trong bối cảnh đó, sáng 26/7 tại Lâm Đồng, Việt Nam công bố lô nhôm thỏi đầu tiên được sản xuất từ Nhà máy Điện phân nhôm Đắk Nông, với độ tinh khiết đạt 99,71% nhờ công nghệ điện phân sử dụng cường độ dòng điện 500 kA.

Sự kiện này không chỉ đánh dấu lần đầu Việt Nam sản xuất được nhôm nguyên chất ở quy mô công nghiệp, mà còn hoàn thiện mắt xích cuối cùng trong chuỗi giá trị bauxite.

Dù sở hữu trữ lượng bauxite thuộc nhóm lớn nhất thế giới, nhiều năm qua Việt Nam mới chỉ dừng ở khâu khai thác quặng và sản xuất alumin, trong khi công đoạn điện phân, khâu tạo ra giá trị gia tăng cao nhất của chuỗi, vẫn hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.

Phó Thủ tướng Phan Văn Giang gọi đây là “sự kiện đặc biệt có ý nghĩa quan trọng, đánh dấu mốc lịch sử khi nước ta chính thức làm chủ công nghệ điện phân để sản xuất nhôm kim loại trong nước”.

Dự án do Công ty TNHH Luyện kim Trần Hồng Quân làm chủ đầu tư, trải qua 11 năm xây dựng với không ít trở ngại, từ thời tiết khắc nghiệt của Tây Nguyên đến gián đoạn vì dịch COVID-19 giai đoạn 2019-2021, được triển khai theo 3 phân kỳ với tổng công suất thiết kế 450.000 tấn/năm. Phân kỳ I, công suất 150.000 tấn, đã chính thức vận hành. Phân kỳ II, nâng công suất lên 300.000 tấn, dự kiến vào vận hành trong quý IV năm 2026, còn phân kỳ III sẽ đưa nhà máy đạt công suất thiết kế tối đa vào quý I năm 2027.

Ngay ở phân kỳ I, công suất 150.000 tấn/năm đã vượt xa quy mô nhôm nguyên chất mà Việt Nam nhập khẩu từ Indonesia trong cả năm 2025, ước tính khoảng 61.000 tấn dựa trên tỷ trọng 12% mà Việt Nam chiếm trong tổng xuất khẩu 511.000 tấn của Indonesia năm đó.

Quy mô kinh tế của dự án, theo tính toán được công bố tại lễ ra mắt, là không nhỏ. Khi vận hành đủ công suất thiết kế 450.000 tấn/năm, giá trị sản xuất hằng năm của nhà máy có thể đạt khoảng 1,35 đến 1,40 tỷ USD, tương đương 35 đến 36 nghìn tỷ đồng. Dự án sử dụng hơn 1.000 lao động trực tiếp có trình độ chuyên môn, kỹ thuật và quản lý, đồng thời có thể tạo thêm khoảng 3.500 đến 4.000 việc làm gián tiếp trong các lĩnh vực cung ứng nguyên liệu, năng lượng, vận tải, logistics và dịch vụ kỹ thuật.

Về dài hạn, một ngành sản xuất nhôm kim loại trong nước còn tạo thị trường đầu vào ổn định cho các ngành cán, kéo, đúc, ép đùn và sản xuất hợp kim nhôm ở hạ nguồn, điều mà Phó Thủ tướng mô tả là cơ sở để hình thành một hệ sinh thái công nghiệp có quy mô và giá trị kinh tế lớn hơn nhiều so với riêng nhà máy Đắk Nông.

Điều đáng quan tâm không phải chỉ là Việt Nam có thêm một nhà máy luyện nhôm, mà là nhà máy này xuất hiện đúng thời điểm chuỗi cung ứng toàn cầu đang được định hình lại. Nếu vận hành đúng kế hoạch từ quý I/2027, Đắk Nông sẽ giúp Việt Nam từng bước giảm phụ thuộc vào nhôm nhập khẩu và tiến gần hơn tới mục tiêu tự chủ nguồn cung, trong bối cảnh việc phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài ngày càng trở thành một rủi ro chiến lược.

Thành An