Với lịch sử phát triển hàng trăm năm, làng bún Vân Cù là nơi tạo việc làm và thu nhập cho bao con người. Nhưng đặc điểm sản xuất bún là thải ra rất nhiều chất thải, nhất là quy mô ngày càng lớn thì lượng nước thải, chất thải ngày càng tăng gây áp lực lớn cho môi trường.

Ám ảnh mùi hôi thối

Theo UBND xã Hương Toàn, làng bún Vân Cù có 350 hộ thì hầu hết đều trực tiếp sản xuất bún hoặc tham gia cung cấp nguyên vật liệu, đưa bún ra khắp các huyện, thị, thành phố tiêu thụ. Mỗi ngày, các cơ sở sản xuất bún ở đây cung cấp cho thị trường hàng chục tấn bún các loại. Hộ ít sản xuất 1-2 tạ/ngày, hộ nhiều 3-4 tạ/ngày. Chưa kể các dịp lễ, tết thì công suất làm bún phải tăng gấp đôi, gấp ba.

Trước đây, người dân chủ yếu làm bún bằng các phương pháp thủ công nhưng do nhu cầu thị trường, lượng bún sản xuất tăng lên đi kèm với nguồn chất thải lớn. Điều khó khăn là người dân chưa quan tâm đến việc xử lý nước thải mà để tự chảy ra ao hồ, cống rãnh. Có hộ làm nguồn ống dẫn nước thải nhưng cũng chỉ là đưa nước thải ra xa chỗ sản xuất nên hầu như nguồn chất thải, nước thải đều xả thẳng ra môi trường.

Theo thời gian, nguồn chất thải này bốc mùi hôi thối. Chỉ cần đặt chân đến đầu làng đã ngửi thấy mùi hôi chua của nước gạo. Mùi chua thối gây ám ảnh với những vị khách đến với Vân Cù.

Còn người dân nơi đây, dù rất khốn khổ do ô nhiễm, nhưng vì miếng cơm manh áo nên cố gắng chịu đựng suốt thời gian dài. Chính vì vậy, tình trạng người bị bệnh ngoài da, hô hấp ngày càng tăng lên. Khách hàng đến mua bún cũng ít dần vì cho rằng không thể bảo đảm được chất lượng giữa một làng nghề bốn bề ô nhiễm.

Giải pháp đồng bộ

Ám ảnh bởi mùi hôi thối, trước sự vận động của chính quyền địa phương, người làm bún ở Vân Cù dần chú trọng đến khâu xử lý nước thải, bảo vệ môi trường.

Để không gây ảnh hưởng đến môi trường xung quanh, các hộ dân đầu tư hệ thống xử lý nước thải lắng đọng. Những hộ nào kết hợp chăn nuôi thì xây thêm hầm biogas xử lý chất thải. Mặc dù số vốn đầu tư cho những công trình xử lý nước thải, chất thải này khá lớn so với người dân nhưng với mục tiêu phát triển làng nghề bền vững, đến nay, 98% hộ dân đã xây hầm biogas và 100 hộ có bể lắng đọng.

Theo thiết kế, mỗi hệ thống xử lý nước thải sẽ gồm 2 bể lọc, một bể có diện tích lớn hơn để lắng đọng nước thải có chứa các chất cặn bã, bể còn lại có thể tích nhỏ hơn sẽ chứa nước sau lắng đọng, khi đạt tiêu chuẩn mới được cho ra môi trường.

Bên cạnh đó, tại các đường trong làng đều được xây dựng cống rãnh để xử lý nước thải tập trung. Không chỉ vậy, chính quyền địa phương còn tổ chức thu gom các loại rác thải, bao bì nilon phát sinh trong quá trình sản xuất bún. 

Người dân cũng tích cực đầu tư máy móc phù hợp để hỗ trợ các khâu sản xuất, bảo đảm vừa nâng cao sản lượng, ít tốn công sức, thời gian, lại vừa đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Chị Nguyễn Thị Xuân, người làng Vân Cù, cho biết trước đây người dân chủ yếu dùng than để làm bún thì nay chuyển toàn bộ sang dùng gas, vừa hạn chế khói bụi độc hại, vừa bảo đảm lượng sản phẩm, lại tiết kiệm chi phí.

Đầu tư máy móc hiện đại vào sản xuất bún, lượng nước sử dụng cũng giảm đi đáng kể, qua đó lượng nước thải từ làm bún cũng giảm khoảng 70% so với trước. Nước thải từ làm bún bây giờ cũng sạch hơn vì ít chất dư thừa nên công tác xử lý chất thải cũng nhanh hơn.

Người làm bún nơi đây đang cùng chính quyền thực hiện nhiều biện pháp đồng bộ để nghề làm bún phát triển một cách bền vững, như: Tìm kiếm thông tin về giá cả, thị trường; tìm nguồn cung cấp nguyên liệu và đầu ra cho sản phẩm; hỗ trợ người dân nắm bắt các kiến thức pháp luật và ký cam kết đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm… Những việc làm trên không chỉ tăng cường khả năng cạnh tranh mà quan trọng hơn là nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân.

Bằng các biện pháp đồng bộ, vấn đề ô nhiễm môi trường ở làng nghề bún Vân Cù đã cơ bản được giải quyết, sản phẩm cũng ngày càng vươn xa trên thị trường. Người dân lại tìm thấy niềm tin ở làng nghề truyền thống.

Huyền Trang