Khảo sát giá trị gia tăng của một số mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam cho thấy, với sản phẩm cà phê, Việt Nam xếp thứ hai thế giới theo khối lượng, nhưng chỉ xếp hạng thứ 10 về giá trị theo đơn vị (USD/tấn) trong 10 nước xuất khẩu lớn nhất. Còn về sản phẩm gạo, tuy xuất khẩu Việt Nam đứng thứ 3 thế giới (chiếm 18,3% thị phần) song tới nay, vẫn chưa có thương hiệu gạo để xuất khẩu.

Theo giới phân tích, việc sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, năng suất chưa cao, chất lượng thấp, lại không biết cách tạo thương hiệu cho nông sản cùng chiến lược nuôi trồng không nhất quán, thiếu hoạch định về vùng chuyên canh khiến nền nông nghiệp Việt hiện nay phải đối mặt với những nút thắt không hề dễ gỡ.

Ở đâu trên bản đồ xuất khẩu?

Đánh giá về nền nông nghiệp hiện nay, ông Nguyễn Văn Tiến, Vụ trưởng Vụ Nông nghiệp Nông thôn, Ban Kinh tế Trung ương, cho biết nền nông nghiệp của Việt Nam chưa bền vững, giá trị gia tăng, sức cạnh tranh, hiệu quả sản xuất hàng hóa nông sản còn rất thấp.

Theo ông Tiến, tăng trưởng có chiều hướng giảm dần trong các năm gần đây: Giai đoạn 2005 – 2010, tăng trưởng bình quân đạt 4,85%; giai đoạn 2011 – 2015, bình quân đạt 3,13%; năm 2015, GDP ngành đạt 2,41%, thấp nhất trong 5 năm qua. Sáu tháng đầu năm 2016, tăng trưởng 0,18% cả năm 2016 tăng trưởng ước đạt 1,2%. Kèm theo đó, năng suất lao động thấp: năm 2015 là 31,1 triệu đồng/lao động, bằng 39,2% năng suất lao động chung của nền kinh tế (79,3 triệu đồng/lao động).

Đầu tư cho nông nghiệp, nông thôn thời gian qua rất thấp, thấp hơn nhiều so với vị trí, tiềm năng và nhu cầu phát triển. Đầu tư phát triển của toàn xã hội vào lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn giảm từ 8,5% năm 2000 xuống còn 6,2% GDP năm 2010 và 5,98% năm 2011.

Đầu tư từ ngân sách Nhà nước và trái phiếu Chính phủ cho nông nghiệp, nông thôn cũng giảm, từ 21,5% năm 2006 xuống 21,3% năm 2010. Nếu tính riêng đầu tư từ ngân sách Nhà nước, tỷ lệ giảm khá mạnh, từ 20% năm 1990 xuống 13,8% năm 2000; tiếp tục giảm xuống 7,5% năm 2005 và 6,45% vào 2008, đến năm 2010 chỉ còn 6,26%.

Ts. Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Danh dự VASEP, nguyên Thứ Trưởng Bộ Thủy Sản, nhận xét có một số thương hiệu của doanh nghiệp được biết đến trong một nhóm nhỏ người tiêu dùng ở vài nước khác như Cafe Trung nguyên, Vinamit, Mì Acecook… Còn các nông – thủy sản khác chủ yếu dùng thương hiệu của nhà bán lẻ nước ngoài.

Nhấn mạnh về điều này, Ts. Hồng Minh cho rằng tình trạng sản xuất không rõ thị trường là thực trạng đang diễn ra ở nhiều sản phẩm như chuối, thanh long, dưa hấu… Thậm chí, với nhiều sản phẩm, người tiêu dùng biết rất ít thương hiệu của nó ở thị trường nội địa.

Phân tích hiện trạng ngành lúa gạo hiện nay, Ts. Nguyễn Đức Thành, Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, Đại học Kinh tế – Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng áp lực cạnh tranh gia tăng, nhu cầu gạo được dự báo có xu hướng giảm từ năm 2030 buộc ngành lúa gạo phải thay đổi thể chế.

Về vấn đề ngành lúa gạo gặp phải, theo Ts. Đào Thế Anh, Viện Cây lương thực – Cây thực phẩm, Hội khoa học phát triển nông thôn Việt Nam, năm 2016, Việt nam gặp khó khăn trong xuất khẩu gạo do không cải thiện được chất lượng. Vì vậy, cần xem xét lại đồng bộ các vấn đề về công nghệ và thể chế của chuỗi giá trị lúa gạo nhằm cải thiện chất lượng gạo. Số lượng giống sản xuất nhiều, quy mô sản xuất nhỏ lẻ, thiếu đồng bộ là nguyên nhân chính ảnh hưởng đến chất lượng gạo xuất khẩu.

Thể chế yếu kém đang kìm hãm nền nông nghiệp Việt vươn ra thế giới

Môi trường kinh doanh đạt điểm thấp

Nhiều chỉ số về môi trường kinh doanh nông nghiệp của Việt Nam đang thấp hơn nhiều quốc gia khác trong khu vực. Dẫn số liệu từ Ngân hàng Thế giới, Ts. Lê Đức Thịnh, Phó Cục trưởng 

Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT), cho biết Việt Nam có điểm số thấp về điều kiện quản lý, kinh doanh nông nghiệp.

Môi trường kinh doanh giống cây trồng của Việt Nam ở mức 62,5/100 điểm, thấp hơn cả Campuchia, Bangladesh và Philippines. Thời gian đăng ký cấp giấy phép kinh doanh giống nông nghiệp mới ở Việt Nam mất 901 ngày so với 571 ngày (Philippines) và 306 ngày (Myanmar).

Môi trường kinh doanh máy móc nông nghiệp chỉ đạt 24,4/100 điểm (chỉ hơn Lào và Myanmar). Thủ tục và quy định cho phép hưởng ưu đãi về thuế – phí còn nhiều bất cập. Xuất khẩu nông sản của Việt Nam chủ yếu vẫn ở dạng thô.

Trước thực tế trên của ngành nông nghiệp, các chuyên gia khuyến cáo cần phải tháo gỡ nút thắt bắt đầu từ đất đai, cây trồng và con người… những yếu tố đã và đang khiến nông nghiệp Việt Nam không thể bứt phá.

Hiến kế phát triển nền nông nghiệp Việt, Gs.Ts. Võ Tòng Xuân, Đại học Cần Thơ, cho rằng cần nâng cao trình độ của người nông dân. Tại Việt Nam, nghề nông là “cha truyền con nối”, sản xuất theo kinh nghiệm, thói quen. Con em nông dân đi học, ít người quay trở lại làm nông khiến khu vực nông nghiệp thành nghèo hóa nhân lực, khó áp dụng mô hình mới, công nghệ mới.

Liên quan tới việc có nên tiếp tục ưu đãi, thu hút các “đại gia” đầu tư vào phát triển nông nghiệp công nghệ cao hiện nay hay không, chuyên gia kinh tế Lê Xuân Nghĩa bày tỏ quan điểm hoàn toàn đồng ý với điều này.

Theo ông Nghĩa, chính sách ưu đãi đừng chỉ hỗ trợ các doanh nghiệp lớn mà cần phải nâng tầm doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã bằng những chính sách ưu đãi, hỗ trợ thiết thực, cụ thể hơn.

“Nếu không có các doanh nghiệp nhỏ sẽ không thể có doanh nghiệp lớn ngành nông nghiệp. Chúng ta không thể hiện đại hóa, lớn hóa ngành nông nghiệp hàng hóa khi chỉ tập trung vốn và phát triển cho doanh nghiệp lớn, cần phải tạo cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ, tiểu hộ phát triển”, Ts. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh. Cùng với đó, vai trò của các hiệp hội trong việc liên kết, hiến kế sản xuất nông nghiệp hiện nay cũng là vấn đề cần phải bàn tới. Các chuyên gia đánh giá đa phần các hiệp hội hiện nay chưa phát huy được vai trò của mình.

Có thể coi Hiệp hội Thủy sản Việt Nam là hiệp hội thành công nhất trong số các hiệp hội song vẫn chưa phải là mô hình hoàn hảo bởi thủy sản mới chỉ xuất khẩu thô, chưa có thương hiệu, cạnh tranh bằng giảm giá, đưa cá tra xuống phân khúc thấp nhất, không chủ động được về thị trường, khó đối phó với đối thủ cạnh tranh.

Lê Thúy