Giá phân bón, nhiên liệu, thức ăn chăn nuôi và logistics liên tục tăng cao đang đặt nhiều doanh nghiệp (DN) nông nghiệp vào thế khó: biên lợi nhuận bị thu hẹp, trong khi các tiêu chuẩn xuất khẩu ngày càng khắt khe. Đây không chỉ là bài toán chi phí mà còn là thách thức về năng lực quản trị và khả năng ứng phó với biến động quốc tế.

Yêu cầu cấp bách

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia nhận định ngành nông sản Việt Nam cần một cuộc tái cấu trúc toàn diện, tập trung vào việc ứng dụng công nghệ số nhằm kiểm soát chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng khả năng chống chịu trước những biến động của thị trường.

Như trong báo cáo cập nhật ngành thủy sản vào cuối tháng 3/2026, Công ty Chứng khoán SSI nhận định biên lợi nhuận của ngành sẽ trở về mức bình thường trong năm 2026, nhưng chi phí đầu vào vẫn ở mức cao. Trong đó, chi phí thức ăn – yếu tố chiếm tỷ trọng lớn – phụ thuộc nhiều vào nguồn khô đậu tương nhập khẩu, khiến ngành trở nên nhạy cảm với biến động tỷ giá USD/VND và giá hàng hóa toàn cầu.

Không chỉ vậy, chi phí vận chuyển cũng tăng cao do căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, cùng với các quy định quốc tế như MMPA, tạo thêm áp lực cho doanh nghiệp. Song song đó, chi phí lao động, điện năng và nguyên liệu đều có xu hướng đi lên.

Bức tranh này không chỉ diễn ra ở thủy sản mà còn lan rộng sang các ngành rau quả và chăn nuôi. Trao đổi với VnBusiness, ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho biết các DN ngành rau quả đang phải “thắt lưng buộc bụng”, tìm mọi cách tối ưu quy trình sản xuất và vận hành để giảm chi phí, duy trì năng lực cạnh tranh.

Trong lĩnh vực chăn nuôi, tác động từ gián đoạn tại eo biển Hormuz đã khiến giá nguyên liệu tăng đáng kể: ngô tăng 2–4%, đậu tương tăng 1–2%, lúa mì lên mức cao nhất trong nhiều tháng. Ngành chăn nuôi vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung nhập khẩu, khiến rủi ro chi phí càng trở nên khó kiểm soát.

Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng mạnh và biến động thị trường, tái cấu trúc không còn là chiến lược dài hạn mà đã trở thành yêu cầu cấp bách. Trọng tâm của quá trình này là giảm chi phí thông qua tối ưu hóa toàn bộ chuỗi giá trị, từ sản xuất, chế biến đến phân phối.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, thay vì chỉ cắt giảm chi phí trực tiếp, DN cần hướng đến tái cấu trúc dựa trên ba trụ cột chiến lược. Thứ nhất là nông nghiệp theo tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) nhằm giúp nâng cao giá trị bền vững và thu nhập của nông dân.

Thứ hai là cơ giới hóa sản xuất. Đây là giải pháp then chốt nhằm nâng cao năng suất, giảm chi phí và giải quyết bài toán thiếu hụt lao động.

Thứ ba là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý sản xuất, dự báo mùa vụ, truy xuất nguồn gốc và tối ưu chuỗi cung ứng nông nghiệp.

Đây cũng là giải pháp trọng tâm được nhấn mạnh tại tọa đàm “Nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số: Tái cấu trúc để bứt phá bền vững” tổ chức tại Tp.HCM hôm 31/3, mở màn cho chuỗi triển lãm về ngành nông nghiệp Agri Vietnam 2026 và BioTech Vietnam 2026, dự kiến diễn ra tại Tp.HCM vào tháng 6/2026.

Cần một “tổng đạo diễn” cho tái cấu trúc

Đứng ở góc độ của một DN nông nghiệp đi tiên phong trong chuyển đổi số, Ts. Trần Tấn Việt, Phó Chủ tịch thường trực HĐQT CTCP Phát triển Nông nghiệp (Agris), nhấn mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý sản xuất, dự báo mùa vụ, truy xuất nguồn gốc và tối ưu chuỗi cung ứng nông nghiệp sẽ giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm lãng phí và hạ giá thành sản xuất trong bối cảnh hiện nay. 

Cho dù là cơ giới hóa hay số hóa, mục tiêu cuối cùng là đem lại giá trị, tiết kiệm chi phí cho nông dân và ngành hàng nông sản Việt. Để thúc đẩy điều này, cần có một “tổng đạo diễn” để việc tái cấu trúc mạnh mẽ hơn nữa.

Ts. Trần Tấn Việt, Phó Chủ tịch thường trực HĐQT CTCP Phát triển Nông nghiệp (Agris)

Trong việc giảm chi phí tại Agris có thể kể các trụ cột chiến lược ứng dụng công nghệ số tập trung vào Agtech – Công nghệ nông nghiệp. Thông qua nền tảng này, công ty kiểm soát toàn bộ quy trình sản xuất từ gốc rễ, tái định hình chuỗi giá trị nông nghiệp.

Trong đó, Farm Service – Dịch vụ nông trường, giúp DN giảm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả vận hành thông qua hệ sinh thái vật tư và dịch vụ nông nghiệp.

Hay như Farm Design – Thiết kế nông trường, giúp phân tích dữ liệu vùng trồng, mô hình đất và khí hậu để thiết kế nông trường tối ưu, tăng năng suất và giảm rủi ro sản xuất.

Theo Ts. Trần Tấn Việt, nền tảng ESG cũng là cơ hội để tái cấu trúc ngành nông nghiệp Việt, nâng cao thu nhập của nông dân và tăng giá trị nông sản Việt. Ngành nông sản Việt đang chuyển dần từ sản xuất theo số lượng, năng suất sang chất lượng và giá trị bền vững.

Còn với ngành thủy sản, theo PGs.Ts Nguyễn Thị Xuân Thu, chuyên gia thủy sản, cần tận dụng các công nghệ mới để kiểm soát chi phí ngay từ gốc: Cần sử dụng IoT (Internet vạn vật) để quản lý ao nuôi, áp dụng AI để dự báo sản lượng và xu hướng thị trường, đồng thời khai thác Blockchain (chuỗi khối) để bảo đảm minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.

Bà Thu có lời khuyên các DN cần hướng đến tiết kiệm năng lượng, tận dụng phụ phẩm để gia tăng giá trị. DN phải là lực lượng nòng cốt trong đầu tư công nghệ sạch.

Ở ngành rau quả, theo ông Nguyễn Văn Mười, các giải pháp công nghệ trong bảo quản và đóng gói giúp kéo dài thời gian sử dụng, giảm hao hụt sau thu hoạch – một trong những nguyên nhân lớn gây thất thoát chi phí.

Một thách thức lớn của nông nghiệp Việt Nam là phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, làm chi phí sản xuất dễ bị ảnh hưởng bởi biến động toàn cầu. Vì vậy, các chuyên gia khuyến nghị phát triển vùng nguyên liệu trong nước, đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao năng lực chế biến nội địa. Đồng thời, cải tiến công thức thức ăn chăn nuôi và ứng dụng công nghệ phối trộn giúp giảm chi phí, nâng cao hiệu quả và ổn định chất lượng sản phẩm.

Trong “cơn bão” chi phí đầu vào, tái cấu trúc gắn với chuyển đổi số là con đường tất yếu để nông sản Việt duy trì sức cạnh tranh. Từ IoT, AI đến Blockchain, các giải pháp công nghệ giúp tối ưu sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng và mở ra không gian tăng trưởng mới. 

Vấn đề hiện nay không phải là có thay đổi hay không, mà là thay đổi nhanh và hiệu quả đến đâu để nông sản Việt kiểm soát tốt chi phí, nhằm không chỉ trụ vững mà còn bứt phá trên thị trường toàn cầu.

                                                                                 Thế Vinh