Trong cuộc làm việc mới đây với lãnh đạo Chính phủ, Hiệp hội Dệt May Việt Nam (Vitas) đã gióng lên cảnh báo về một điểm nghẽn mới của ngành xuất khẩu dệt may: thiếu lao động. 

Thiếu công nhân, nhà máy hụt công suất

Cảnh báo này xuất phát từ thực tế các doanh nghiệp (DN) dệt may đang ngày càng khó giữ và tuyển lao động. Ông Trương Văn Cẩm, Phó chủ tịch Vitas, bày tỏ lo lắng khi cuộc cạnh tranh lao động giữa DN dệt may và DN thuộc các ngành nghề mới nổi đang ngày càng gay gắt. Trong khi đó, yêu cầu của thị trường về xanh hóa, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và phát triển bền vững ngày  càng  cao.

Sức ép từ thị trường tăng lên từng ngày, nhưng nguồn nhân lực lại trở thành mắt xích yếu nhất của chuỗi sản xuất dệt may. Điều đáng ngại hơn là DN không chỉ thiếu lao động mới. Họ còn phải liên tục tuyển dụng và đào tạo lại vì tình trạng biến động nhân sự ngày càng lớn.

Trước đó, trong báo cáo gửi Bộ Công Thương hồi tháng 5/2026, Vitas cho rằng một số quy định về bảo hiểm thất nghiệp và chấm dứt hợp đồng lao động đang vô tình làm gia tăng tình trạng nhảy việc. Hệ quả là DN mất thêm chi phí tuyển dụng, đào tạo, trong khi năng suất và kế hoạch sản xuất liên tục bị xáo trộn.

Cạnh tranh lao động giữa DN dệt may và DN thuộc các ngành nghề mới nổi đang ngày càng gay gắt. Trong khi đó, yêu  cầu  của  thị  trường về sản xuất xanh, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số và phát triển bền vững ngày  càng  cao.

Ông Trương Văn Cẩm, Phó chủ tịch Hiệp hội Dệt May Việt Nam (Vitas)

Đáng chú ý là những cảnh báo như  vậy xuất hiện đúng thời điểm đơn hàng xuất khẩu của nhiều ngành đang dần phục hồi. Thay vì lo tìm khách hàng như giai đoạn khó khăn trước đây, nhiều DN lại đối mặt với bài toán khó hơn là tìm đủ lao động để hoàn thành các đơn hàng đã ký. Một nghịch lý đang xuất hiện: thị trường hồi phục nhanh hơn khả năng huy động nhân lực của DN.

Câu chuyện này không chỉ diễn ra ở ngành dệt may. Tại ngành chế biến thủy sản, bài toán lao động cũng đang nóng lên từng ngày. Trong báo cáo gửi đến Bộ Tài chính vào tháng 6/2026, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản (Vasep) phản ánh nhiều trung tâm chế biến lớn ở Đồng bằng sông Cửu Long và Tp.HCM đang thiếu lao động. Tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến công suất nhà máy và tiến độ giao hàng trong mùa cao điểm.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký Vasep, cho biết một bộ phận lao động địa phương đã chuyển sang ngành nghề khác, đi làm việc ở nước ngoài hoặc nghỉ việc để hưởng bảo hiểm thất nghiệp. Nhiều DN tăng lương thêm 25-30% nhưng vẫn khó tuyển đủ lao động và duy trì lực lượng lao động ổn định.

Áp lực thiếu lao động đang hiện rõ ngay trên dây chuyền sản xuất. Một trong những ví dụ điển hình là CTCP Tập đoàn Thủy sản Minh Phú. Ông Lê Văn Quang, Tổng giám đốc Minh Phú, đưa ra dẫn chứng nhà máy Minh Phú Khánh An mặc dù đã đi vào hoạt động gần hai tháng nay nhưng mới khai thác khoảng 30% công suất. 

Điều đó đồng nghĩa hàng nghìn vị trí trên dây chuyền vẫn còn bỏ trống, trong khi nhu cầu thị trường không hề thiếu. Lý do không phải thiếu đơn hàng. Điểm nghẽn nằm ở thiếu công nhân. Nhà máy này hiện có hơn 2.000 lao động, trong khi cần khoảng 5.000 người để vận hành toàn bộ dây chuyền. “Bây giờ thầy thì nhiều mà thợ thì ít. Ai cũng làm thầy, không ai làm thợ”, ông Quang than phiền.

Thực tế này cho thấy thị trường lao động đã bước sang một “cuộc chơi” khác. Việc tăng lương đơn thuần không còn đủ sức giữ chân công nhân, khi người lao động ngày càng quan tâm nhiều hơn đến phúc lợi, môi trường làm việc và cơ hội phát triển. Trước áp lực đó, nhiều DN buộc phải đẩy nhanh quá trình tự động hóa, vừa để nâng cao năng suất, vừa để giải bài toán thiếu hụt nhân lực trên dây chuyền sản xuất.

Giữ người mới giữ được đơn hàng

Theo ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Vitas, đầu tư chuyển đổi số hiện đã “mềm” hơn trước, với nhiều lựa chọn phù hợp quy mô DN và hiệu quả đã được chứng minh rõ rệt. Chẳng hạn, một nhà máy kéo sợi 50.000 cọc trước đây cần 200–300 lao động, nhưng khi tự động hóa toàn bộ quy trình, số lao động vận hành chỉ còn khoảng 30–40 người.

Tuy vậy, dù mức độ tự động hóa đã tăng lên, ngành dệt may vẫn chưa thể giải quyết triệt để tình trạng thiếu hụt lao động do đặc thù nhiều công đoạn vẫn cần nhân công trực tiếp. Điều này cũng cho thấy công nghệ chưa thể thay thế hoàn toàn con người, đặc biệt trong các ngành như chế biến thủy sản, nơi nhiều khâu sản xuất vẫn đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay người lao động.

Tại Minh Phú, ông Lê Văn Quang cho biết DN đã hợp tác với đối tác Trung Quốc để thử nghiệm robot trong chế biến tôm. Kết quả bước đầu cho thấy robot có thể hỗ trợ một số thao tác, nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu về độ chính xác và sự linh hoạt ở những công đoạn cần xử lý tinh xảo.

“Robot vẫn chưa thể làm tốt bằng con người”, ông Quang thừa nhận.

Đó cũng là lý do dù tự động hóa được xem là xu hướng không thể đảo ngược, nhiều DN vẫn xác định con người sẽ tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong sản xuất, ít nhất trong nhiều năm tới. Nói cách khác, robot có thể giúp DN giảm áp lực thiếu lao động, nhưng chưa thể giải quyết tận gốc bài toán nhân lực.

Khi tăng lương không còn đủ sức giữ chân công nhân, còn tự động hóa cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả, nhiều doanh nghiệp cho rằng lời giải phải đến từ chính sách. Dù ở hai lĩnh vực khác nhau, Vitas và Vasep đều chung quan điểm: phát triển nguồn nhân lực cần được xem là chiến lược dài hạn, từ đào tạo nghề, điều chỉnh chính sách bảo hiểm thất nghiệp đến nâng cao phúc lợi và quy hoạch lại nguồn lao động.

Vitas nêu rõ muốn giải bài toán thiếu lao động phải bắt đầu từ cải cách chính sách. Hiệp hội kiến nghị xem đào tạo nhân lực chất lượng cao là một khoản đầu tư công. Đồng thời, cần điều chỉnh các quy định về bảo hiểm thất nghiệp và chấm dứt hợp đồng lao động để hạn chế biến động nhân sự, giúp DN ổn định lực lượng sản xuất.

Ở góc độ ngành thủy sản, Vasep cho rằng cần chuyển từ ứng phó sang chủ động phát triển lực lượng lao động. Hiệp hội kiến nghị Chính phủ và các địa phương xây dựng chiến lược dài hạn cho ngành chế biến thủy sản, đồng thời quy hoạch hợp lý khu công nghiệp và nguồn lao động. Hiệp hội cũng đề xuất cân nhắc xuất khẩu lao động tại một số địa bàn đang thiếu công nhân để giảm cạnh tranh nhân lực và đảm bảo năng lực sản xuất.

Với dệt may và thủy sản, giữ lao động giờ đây quan trọng không kém tìm đơn hàng mới. Khi lợi thế nhân công giá rẻ dần thu hẹp, năng lực cạnh tranh không còn được đo bằng chi phí thấp mà bằng khả năng duy trì lực lượng sản xuất ổn định, giữ công suất và bảo đảm tiến độ giao hàng. DN nào giữ được người lao động sẽ giữ được đơn hàng và vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.                                                                                                                       

Thế Vinh