Thời điểm từ tháng 8 đến tháng 10 hằng năm là lúc núi rừng Tây Bắc bước vào mùa thu hoạch sơn tra. Đồng bào Mông ở các bản làng vùng cao từ Lao Chải, Nậm Có đến Trạm Tấu lại háo hức chờ thương lái tới thu mua, mang về nguồn thu nhập lớn.

Thu nhập lớn từ sơn tra

Các địa phương đang tích cực tuyên truyền người dân không thu hoạch ồ ạt, hằng ngày bán ra thị trường số lượng vừa đủ, không để tư thương ép giá.

Từ sáng sớm, gia đình chị Sùng Thị Bla ở thôn Trống Khua, xã Lao Chải đã chăm chỉ tỉa trước những quả chín, mẫu mã đẹp theo đơn đặt hàng. Từ trên cây, những quả sơn tra chín vàng được hái cẩn thận, cho vào gùi, rồi vận chuyển xuống chợ hoặc các điểm thu mua.

Chị Sùng Thị Bla chia sẻ: Đầu mùa nên bán được giá hơn, cả gia đình tranh thủ dậy sớm, lên nương, chọn từng quả để bán cho thương lái. Hiện tại, giá bán sơn tra quả đang được thu mua 8.000 - 10.000 đồng/kg, vào chính vụ chỉ được 4.000 - 6.000 đồng/kg.

Dù giá chưa cao nhưng năm nào gia đình chị Bla cũng thu khoảng 3 - 4 tấn quả, thu nhập khoảng 20 triệu đồng/năm, cao hơn so với trồng lúa, ngô vì không mất chi phí giống, vật tư, chăm sóc. Hằng năm, chỉ cần không để gia súc phá, không để trộm vặt quả, không để xảy ra cháy thì trồng sơn tra một lần có thể thu hoạch lâu dài.

Ở xã Lao Chải hiện nay, nhà trồng ít thì cũng thu khoảng chục triệu đồng, nhà trồng nhiều có khi thu vài chục triệu đồng. So với thành thị, nguồn thu nhập này còn thấp, tuy nhiên, với mỗi gia đình người Mông, cả năm lao động sản xuất, sau khi trừ hết chi phí, dù thu nhập chưa đến 10 triệu đồng, nhưng vẫn là nguồn thu nhập khá.

Người dân địa phương cho biết, nhờ bán quả sơn tra, các gia đình có tiền lo cho con vào năm học mới, mua trâu, bò giống để phát triển kinh tế...

Phát triển thành hàng hóa

Không chỉ dừng lại ở việc bán quả tươi, sơn tra còn được chế biến thành nhiều sản phẩm như: rượu sơn tra, sơn tra khô, mứt, ô mai, giấm, trà, kẹo, sơn tra dầm xổi... được các cơ sở sản xuất trên địa bàn tỉnh xuất bán khắp cả nước, nâng cao giá trị cho loại nông sản đặc trưng này.

Đặc biệt, trên địa bàn tỉnh còn có nhiều doanh nghiệp, HTX, hộ kinh doanh đã nghiên cứu, đầu tư máy móc - công nghệ chế biến để sơn tra không chỉ là sản phẩm thô mà được đóng hộp, có logo, nhãn mác và kiểm định tiêu chuẩn chất lượng...

Khởi nghiệp ngay tại mảnh đất quê hương Lào Cai, tháng 7/2022, chị Đoàn Thị Lương và một số cộng sự đã cùng nhau liên kết, thành lập HTX chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương, phường Yên Bái với mong muốn đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng, thương hiệu sơn tra Lào Cai trên thị trường.

Thay vì bán sản phẩm tươi truyền thống, HTX đã chế biến trái sơn tra thành các sản phẩm như giấm, ô mai và mứt... Trung bình mỗi vụ, HTX chế biến và tiêu thụ khoảng 150 tấn sơn tra trong đó sản lượng ô mai khoảng 2 tấn, mứt 2 tấn và 2.000 lít rượu sơn tra. Chỉ sau gần 1 năm thành lập, doanh thu của HTX đã lên đến 500 triệu đồng, đồng thời tạo thu nhập cho các thành viên trong HTX từ 5 - 6 triệu đồng/tháng.

Chị Đoàn Thị Lương, Giám đốc HTX chia sẻ: Quả sơn tra có vị chua, chát, ít ngọt nên không phải ai cũng thích. Bởi vậy, chúng tôi đã nghiên cứu kết hợp gia vị, tạo ra các sản phẩm mới phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng. Chẳng hạn, sản phẩm mứt, ô mai... kết hợp thêm đường, muối, gừng một lượng thích hợp để giữ nguyên vị ngon; điều chỉnh nhiệt độ, thời gian khi sấy để tạo độ dẻo, vị bùi. Đến nay, chúng tôi đã đưa 4 sản phẩm (ô mai, mứt, rượu, giấm) ra thị trường, được người tiêu dùng đón nhận và phản hồi rất tích cực. 3/4 sản phẩm này đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao.

Việc thành lập HTX chế biến các sản phẩm từ quả sơn tra đã mở ra hướng đi mới cho quả sơn tra ở Lào Cai, giúp bà con có thị trường tiêu thụ ổn định, bền vững hơn. Từ những sản phẩm chỉ được ký gửi tại các cửa hàng, gian trưng bày tại hội chợ... đến nay, các sản phẩm của HTX chế biến kinh doanh tổng hợp Đoàn Lương đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành, đặc biệt là sản phẩm mứt và ô mai.

Một số doanh nghiệp cho biết cũng đã đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại, tự động hóa để chế biến đa dạng sản phẩm từ quả sơn tra như: trà táo mèo Shan Thịnh dạng bột, nước táo mèo dạng lon, kẹo C táo mèo, nước ép táo mèo thạch trái cây. Sản phẩm đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm của Bộ Y tế và tiêu chuẩn xuất khẩu châu Âu, được chứng nhận sản phẩm OCOP 4 sao của tỉnh.

Lợi ích kép

Sơn tra là cây bản địa, có sức sống mãnh liệt nên có thể trồng ở những nơi đất nghèo dinh dưỡng, đất đồi dốc, giúp giữ đất, chống xói mòn, sạt lở, đặc biệt trong mùa mưa bão, góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc lại mang hiệu quả kinh tế. Vì thế, từ nhiều năm nay, các xã ở khu vực này đã khuyến khích, vận động người dân trồng, chăm sóc, bảo vệ, nhân rộng cây sơn tra - coi đây là cây giảm nghèo bền vững.

Năm 2016, Đề án phát triển cây sơn tra tại hai huyện Trạm Tấu và Mù Cang Chải (cũ) giai đoạn 2016 - 2020 được triển khai với mục tiêu đến năm 2020 diện tích sơn tra đạt 10.000 ha, sản lượng đạt trên 7.500 tấn, tổng kinh phí trên 14 tỷ đồng. Đề án được người dân vùng cao hưởng ứng mạnh mẽ.

Người dân được nhận hỗ trợ cây giống, nhân công trồng, chăm sóc rừng trồng bổ sung và được hưởng toàn bộ sản phẩm khi cây cho quả; được hưởng tiền công bảo vệ rừng; được tập huấn, chuyển giao kỹ thuật làm giàu rừng và các dịch vụ khác.

Đổi lại, người dân cam kết bảo vệ, chăm sóc rừng trồng theo quy định. Nhờ đó, đến nay, cây sơn tra đã phát triển thành vùng hàng hóa đặc sản rộng 10.000 ha, trong đó khoảng 50% diện tích đã cho thu hoạch, sản lượng đạt trên 7.000 tấn/năm, doanh thu đạt gần 40 tỷ đồng mỗi năm.

Để đảm bảo đầu ra ổn định cho trái sơn tra, các xã còn đẩy mạnh việc liên kết tiêu thụ với các nhà phân phối, bán hàng tại các trung tâm, thành phố, phối hợp với Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh thành lập các tổ hợp tác, HTX thu mua và chế biến sản phẩm quả sơn tra trên địa bàn.

Ông Sùng Thành Công, Chủ tịch UBND xã Nậm Có chia sẻ: Qua nhiều năm, cây sơn tra đã mang lại hiệu quả kinh tế, góp phần giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của xã bình quân 8%/năm, riêng năm 2024, giảm tới 10,57%. Xã hình thành được vùng nguyên liệu trên 1.400 ha sơn tra; trong đó, có khoảng 300 ha đã cho thu hoạch quả, năng suất đạt trung bình từ 1,5 - 2 tấn/ha. Địa phương rất mong tỉnh tiếp tục hỗ trợ, liên kết doanh nghiệp, cơ sở sản xuất chế biến thu mua sơn tra với giá ổn định để bà con yên tâm sản xuất và thoát nghèo bền vững.

Không chỉ phát triển cây sơn tra gắn với kinh tế hộ gia đình, hiện sơn tra đang được xã Mù Cang Chải phát triển gắn với du lịch. Đây là một trong những lợi thế quan trọng để xã Mù Cang Chải thu hút du khách ở mọi nơi, mang lại thu nhập cho người dân.

Nhật Nam