Theo thống kê của cơ quan BHXH Việt Nam, hiện cả nước mới chỉ có 24% dân số tham gia các chính sách BHXH (tính riêng nhóm nông dân chỉ khoảng 0,5%), 3/4 người trong độ tuổi lao động chưa có lưới an sinh. Đây là những con số chưa phản ánh hết vai trò “trụ cột” của BHXH, đặc biệt khi Việt Nam đang trong thời kỳ dân số vàng (đang có xu hướng già hóa).

Giải “tận gốc” vấn đề

Bà Nguyễn Thị Minh - Tổng Giám đốc BHXH Việt Nam, cho biết: “BHXH đem lại những lợi ích lâu dài cho NLĐ, bảo đảm đời sống cho NLĐ và gia đình khi xảy ra ốm đau, suy giảm, mất khả năng lao động, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động (nhận lương hưu)… Khi tham gia BHXH, NLĐ có thể yên tâm cống hiến và không lo về những rủi ro gặp phải trong quá trình lao động”.

BHXH là một chính sách an sinh - xã hội đầy ưu việt, nhưng vấn đề đặt ra là làm thế nào để thay đổi nhận thức, giúp NLĐ hiểu được lợi ích lâu dài của BHXH, từ đó có lòng tin và tự nguyện tham gia BHXH. Bởi lòng tin và sự ủng hộ của người dân, NLĐ là yếu tố “gốc rễ” quyết định thành công của một chính sách.

BHXH là chính sách nhiều ưu việt

Phí đóng BHXH cao so với tiền lương thu nhập thực tế của NLĐ là một trong những lý do chính khiến NLĐ quay lưng với BHXH. Luật BHXH sửa đổi năm 2014 quy định, tổng chi phí đóng BHXH là 26%, trong đó NLĐ đóng 8% và DN sử dụng lao động đóng 18%.

Với 8% tiền lương đóng BHXH, cộng với các khoản chi phí tham gia BHYT (1,5%), bảo hiểm thất nghiệp (1%), phí công đoàn (1% - nếu là đoàn viên công đoàn), thì tổng chi phí các khoản đóng góp của NLĐ sẽ lên tới 11,5%/tổng số lương cơ sở.

11,5% là con số không nhỏ so với mức lương bình quân của NLĐ Việt Nam hiện tại. Vì vậy, các cơ quan BHXH cần có chính sách nhằm cân đối tỷ lệ giữa phí BHXH và tiền lương của NLĐ. Bởi thực tế, dù lương cơ sở vẫn có lộ trình tăng theo từng năm, nhưng NLĐ không thực sự được hưởng lợi, bởi các DN vẫn tìm cách đẩy gánh nặng cho NLĐ (giảm phúc lợi, tăng các loại quỹ) và giá cả thị trường tăng.

Thêm nhiều lợi ích

Thực tế này đòi hỏi các cơ quan quản lý cần có quy định chặt chẽ, buộc các DN phải tăng lương thực chất (thay vì chỉ trên lý thuyết) cho NLĐ. Chỉ khi được bảo vệ quyền lợi, sống ổn định được bằng đồng lương (lương sau khi đóng phí đáp ứng mức sống tối thiểu) và phí BHXH không còn là “gánh nặng”, thì khi đó NLĐ mới yên tâm, tin tưởng và hết lòng tham gia vào các chính sách BHXH.

Ngoài ra, các cơ quan BHXH cũng cần đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông nhằm phân tích cho NLĐ hiểu rõ được tính ưu việt, lợi ích lâu dài khi tham gia BHXH, qua đó có được sự ủng hộ của NLĐ với các chính sách BHXH.

Theo luật sư Trần Văn Triều - Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật (Liên đoàn Lao động Tp.HCM), cơ quan quản lý cần mạnh tay hơn với các DN trốn tránh đóng BHXH cho NLĐ. “Chỉ khi các quy định pháp lý được siết chặt và nhận thức của NLĐ được nâng cao, tình trạng NLĐ chấp nhận “bắt tay” với DN để “trốn” đóng BHXH mới được giải quyết”, luật sư Triều, nhấn mạnh.

Hiện tại, các chính sách phúc lợi của BHXH cũng ngày càng được nâng cao. Theo Luật BHXH sửa đổi năm 2014, BHXH đang mở rộng đối tượng tham gia, trong đó trọng tâm hướng tới đối tượng NLĐ ký hợp đồng dưới 3 tháng (chiếm 30 - 40% tổng số lao động trong vùng bắt buộc tham gia BHXH), nhằm tránh tình trạng DN lách luật “trốn” đóng BHXH cho NLĐ.

BHXH mới cũng mở rộng chế độ thai sản, quy định lao động nam được nghỉ khi vợ sinh con, lao động nữ mang thai hộ đều được nghỉ thai sản. Tăng mức trợ cấp ốm đau 1 ngày tính bằng lương tháng chia 24 (thay vì chia 26 ngày trước đây).

Mức hưởng dưỡng sức, phục hồi sau khi ốm, thai sản, tai nạn 1 ngày bằng 30% mức lương cơ sở. Hỗ trợ ốm đau dài ngày tăng lên 50% (thay vì 45% trước đây). Quyền và trách nhiệm của NLĐ và cơ quan BHXH cũng tăng lên…

BHXH Việt Nam cũng đang chú trọng đẩy mạnh công nghệ thông tin vào quản lý, phát hành sổ BHXH điện tử. Theo ông Trần Hải Nam - Phó Vụ trưởng Vụ BHXH: “Việc đẩy mạnh “tin học hóa” quản lý sẽ tối giản thủ tục hành chính, thời gian cho người tham gia và nhận BHXH, bảo đảm sự công bằng trong tiếp cận, đóng - hưởng BHXH cho mọi người dân”.

Vào cuối tháng 7 vừa qua, BHXH Việt Nam cũng phối hợp với Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) về Dự án tăng cường quản lý BHYT quốc gia, nhằm cải tiến các gói dịch vụ, chi phí y tế, phương thức thanh toán, bảo đảm quyền lợi cho người tham gia BHYT.

Theo tính toán, Việt Nam sẽ có khoảng 21 triệu người nghỉ hưu vào năm 2030, nhưng dự kiến chỉ đến năm 2022, quỹ BHXH hiện tại sẽ không đủ để chi trả cho người nghỉ hưu. Vì vậy, tham gia BHXH vừa là quyền, vừa là trách nhiệm của NLĐ và mỗi người dân. Một quỹ BHXH vững mạnh sẽ là cơ sở để tạo ra những chính sách an sinh - xã hội tốt, phục vụ cho chính NLĐ và người dân sau này.

Hiến Nguyễn