Nằm ở khu vực ven đô Hà Nội, HTX Nông nghiệp hữu cơ Tiên Dương (xã Đông Anh) từng đứng trước bài toán khắt khe khi diện tích canh tác rau hữu cơ mở rộng: Làm thế nào để duy trì nguồn phân bón chuẩn vi sinh với chi phí hợp lý nhằm phục vụ chuỗi sản xuất rau, quả an toàn cho thị trường đô thị? Nếu nhập khẩu phân bón hữu cơ thương mại, giá thành sản phẩm sẽ bị đẩy lên rất cao. Ngược lại, nếu dùng phân bón truyền thống chưa qua xử lý chuẩn xác sẽ dễ gây ô nhiễm đất và bùng phát dịch bệnh.

Tự chủ công nghệ, làm chủ chuỗi giá trị

Để giải quyết tận gốc bài toán này, HTX Tiên Dương đã phối hợp với các đơn vị chuyên môn đầu tư nghiên cứu quy trình chế biến phân bón hữu cơ vi sinh từ phụ phẩm nông nghiệp và rác thải hữu cơ tại chỗ. Bằng việc ứng dụng quy trình ủ, xử lý phối trộn men vi sinh độc quyền, HTX đã nâng cấp năng lực sản xuất phân bón vi sinh chất lượng cao, giúp tiết kiệm từ 20–30% chi phí vật tư đầu vào so với việc mua phân bón thương mại trên thị trường.

Chính nhờ công nghệ phân bón vi sinh tự chủ, HTX Tiên Dương đã cải tạo thành công nhiều diện tích đất bạc màu, tăng khả năng kháng bệnh tự nhiên cho cây trồng, đồng thời đảm bảo nguồn cung ứng ổn định cho hơn 10 ha diện tích canh tác hữu cơ quy chuẩn.

Bà Phạm Thị Lý - Giám đốc HTX Tiên Dương cho hay, Tiên Dương tự hào là một trong những HTX đầu tiên tại Việt Nam sở hữu phát minh sáng chế bản quyền về chế phẩm vi sinh vật hữu ích. Từ khi đưa chế phẩm này vào ứng dụng thực tế, HTX đã hoàn thiện mô hình nông nghiệp tuần hoàn hoàn chỉnh đó là đưa sinh vật hữu ích vào quá trình chăn nuôi để xử lý triệt để nguồn thải hữu cơ, sau đó tái chế thành nguồn phân bón hữu cơ chất lượng cao, tạo đầu vào sạch cho trồng trọt và đảm bảo an toàn sinh học.

Quan trọng hơn, việc sở hữu bản quyền công nghệ cốt lõi giúp HTX Tiên Dương tự tin vận hành chuỗi liên kết "5 nhà" (Nhà quản lý – Nhà khoa học – Nhà sản xuất – Nhà phân phối – Nhà tiêu dùng). Kết hợp với hệ thống nhật ký điện tử và minh bạch nguồn gốc CheckVN, HTX đã đưa các sản phẩm rau quả sạch tiến sâu vào hệ thống trường học, chuỗi siêu thị cao cấp và các chuỗi cửa hàng thực phẩm an toàn trên địa bàn Thủ đô.

Cộng hưởng để khai thác tài sản trí tuệ

Nếu như HTX Tiên Dương biến phế phẩm thành phân bón nhờ giải pháp tự nghiên cứu, thì HTX Thương mại & Sản xuất Nông nghiệp Khai Thái (Hà Nội) lại ghi dấu ấn đậm nét trong mô hình kinh tế tuần hoàn nhờ chiến lược liên kết khai thác bằng sáng chế. HTX Khai Thái đã chủ động hợp tác chiến lược cùng nhà sáng chế-kỹ sư Bùi Khánh Dũng – người sở hữu Bằng độc quyền sáng chế cho thiết bị/máy tách sợi chuối do Cục Sở hữu trí tuệ cấp.

Theo tính toán, Việt Nam hiện có khoảng 150.000 ha chuối, sau mỗi vụ thu hoạch thải ra khoảng 1,5 triệu tấn thân cây. Phần lớn số thân chuối này trước đây bị chặt bỏ hoặc vứt xuống sông hồ gây ô nhiễm môi trường. Nhờ ứng dụng hệ thống dây chuyền máy tuốt, tách sợi độc quyền của kỹ sư Bùi Khánh Dũng, HTX Khai Thái đã biến thứ phế phẩm này thành loại nguyên liệu công nghiệp và thủ công mỹ nghệ đắt giá.

Việc thương mại hóa thành công bằng sáng chế máy tách sợi chuối giúp HTX Khai Thái làm chủ hoàn toàn khâu chế biến thô lẫn chế biến sâu. Từ 100 kg thân chuối tươi thu được khoảng 1 – 1,5 kg sợi chuối khô. Với giá bán sợi thô dao động từ 50.000 – 80.000 đồng/kg và sợi tơ mềm cao cấp đạt 100.000 – 150.000 đồng/kg, HTX đã nâng cao giá trị cây chuối lên gấp nhiều lần.

Bột bã chuối dư thừa tiếp tục được tận dụng ép làm giấy craft, sản xuất lồng đèn, túi xách đạt tiêu chuẩn OCOP, tạo việc làm cho hàng chục lao động địa phương với thu nhập 4,5 – 8 triệu đồng/người/tháng. Đồng thời, HTX Khai Thái trở thành hạt nhân chuyển giao công nghệ và bao tiêu sản phẩm cho nhiều vùng trồng chuối tại miền Bắc.

Mô hình liên kết ứng dụng tài sản trí tuệ không chỉ dừng lại ở các HTX phía Bắc. Tại ĐBSCL, HTX Bưởi da xanh Bến Tre là một ví dụ điển hình cho việc hợp tác với viện nghiên cứu để chuẩn hóa hạ tầng công nghệ. HTX đã bắt tay với Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch để tiếp nhận chuyển giao dây chuyền xử lý, phân loại bưởi xuất khẩu tích hợp các giải pháp kỹ thuật đã được bảo hộ.

Dây chuyền công nghệ này giúp HTX Bưởi da xanh Bến Tre tự động hóa khâu rửa, sát khuẩn, phân loại kích thước và trọng lượng quả với độ chính xác cao, hạn chế tối đa tổn thất sau thu hoạch và nâng cao hình thức thương phẩm. Việc khai thác hiệu quả sáng chế chuyển giao từ viện nghiên cứu đã giúp HTX đáp ứng trọn vẹn các tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe, đưa quả bưởi da xanh Bến Tre tự tin vươn xa sang các thị trường khó tính như Mỹ và EU.

Tháo gỡ rào cản

Từ thực tiễn của HTX Tiên Dương, Khai Thái hay HTX Bưởi da xanh Bến Tre, có thể thấy bằng sáng chế chính là "chìa khóa" mở ra hướng đi mới: giúp giải quyết bài toán môi trường, nâng cao giá trị gia tăng và đưa HTX thoát khỏi lối mòn cạnh tranh bằng giá rẻ. Tuy nhiên, nhìn trên phạm vi toàn quốc, số lượng HTX sở hữu hoặc thương mại hóa thành công bằng sáng chế vẫn chỉ đếm trên đầu ngón tay.

Thực tế này được các chuyên gia của Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn (Bộ NN&MT) cho rằng việc  nghiên cứu, nộp đơn và thẩm định để được cấp Bằng độc quyền sáng chế là một quá trình trong khi thành viên, cán bộ HTX phần lớn xuất thân từ nông dân nên còn lúng túng trong việc lập hồ sơ bảo hộ cũng như xây dựng phương án khai thác thương mại hóa sau khi được cấp bằng.

Bên cạnh đó, việc định giá sáng chế để ghi nhận vào vốn điều lệ HTX hay dùng làm tài sản thế chấp vay vốn ngân hàng theo Luật HTX 2023 vẫn gặp nhiều lúng túng do thiếu các văn bản hướng dẫn thực thi cụ thể từ các bộ, ngành.

Để bằng sáng chế thực sự trở thành dòng tiền và tài sản sinh lời cho HTX, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ các cơ quan quản lý. Các Quỹ Hỗ trợ phát triển HTX thuộc hệ thống Liên minh HTX Việt Nam cùng Quỹ Đổi mới công nghệ Quốc gia (NATIF) cần nghiên cứu mở rộng hạn mức tín dụng ưu đãi, ưu tiên vốn cho các HTX có dự án ứng dụng sáng chế đã được bảo hộ hoặc nhận chuyển giao công nghệ từ các viện, trường.

Đồng thời, cơ quan quản lý cần thiết lập cơ chế "luồng xanh" hỗ trợ tư vấn pháp lý, trợ lực thủ tục đăng ký bảo hộ cho các sản phẩm, quy trình đổi mới sáng tạo xuất phát từ khu vực kinh tế tập thể. Khi công nghệ cốt lõi được bảo hộ và quản trị bài bản, bằng sáng chế sẽ trở thành đòn bẩy vững chắc giúp các HTX nâng cao năng lực cạnh tranh, chủ động hội nhập và phát triển bền vững trong nền kinh tế số.

Tùng Lâm