OCOP không chỉ là xếp hạng sao mà là quá trình hoàn thiện vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng, bao bì và truy xuất nguồn gốc - những nền tảng cốt lõi để đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu sản phẩm hoặc chỉ dẫn địa lý. 

Ở nhiều xã vùng cao tại Cao Bằng, nông nghiệp vẫn manh mún, mỗi hộ một thửa nương, một cách làm. Nông sản dù đặc trưng, chất lượng tốt nhưng thiếu nhãn hiệu, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ sở hữu trí tuệ nên ra thị trường khó phân biệt, giá trị còn phụ thuộc vào may rủi.

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra không chỉ là tăng sản lượng hay mở rộng đầu ra, mà là làm sao để mỗi sản phẩm có một “danh tính pháp lý” rõ ràng, được pháp luật bảo vệ và thị trường công nhận.

OCOP mở lối cho tài sản trí tuệ

Từ yêu cầu chuẩn hóa sản xuất, nhiều HTX ở Cao Bằng coi chứng chỉ OCOP là bước đi quan trọng để hình thành và bảo vệ tài sản trí tuệ. OCOP không chỉ là xếp hạng sao mà là quá trình hoàn thiện vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chất lượng, bao bì và truy xuất nguồn gốc - những nền tảng cốt lõi để đăng ký nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu sản phẩm hoặc chỉ dẫn địa lý. 

Theo ông Lê Huy Anh, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Cục hiện ưu tiên hỗ trợ các chủ thể OCOP trong đăng ký nhãn hiệu, rút ngắn thời gian thẩm định và từng bước mở rộng bảo hộ ra thị trường quốc tế, qua đó giúp OCOP phát triển bền vững trên nền tảng sở hữu trí tuệ, thay vì chỉ dừng ở phong trào.

Hiện nay, Cao Bằng có 178 HTX hoạt động trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp và dịch vụ nông nghiệp. HTX không còn chỉ làm nhiệm vụ cung ứng vật tư hay bao tiêu sản phẩm, mà dần trở thành đầu mối tổ chức sản xuất và đại diện cho quyền lợi chung của nông dân.

Việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu giúp kiểm soát chất lượng ngay từ đầu vào. Quan trọng hơn, đây là nền tảng để xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm nông nghiệp.

Khi vùng sản xuất có ranh giới rõ ràng, quy trình canh tác thống nhất và cơ chế kiểm soát nội bộ, sản phẩm đủ điều kiện đăng ký nhãn hiệu tập thể hoặc tiến tới xây dựng chỉ dẫn địa lý. Vùng nguyên liệu vì thế trở thành “bằng chứng thực địa” cho tài sản trí tuệ.

Trong tiến trình này, chương trình OCOP đóng vai trò thúc đẩy thay đổi tư duy sản xuất. Thay vì làm nhỏ lẻ, tự phát, các chủ thể bắt đầu chú trọng hơn đến chất lượng, bao bì, truy xuất nguồn gốc và câu chuyện gắn với sản phẩm.

Đến nay, toàn tỉnh có 174 sản phẩm OCOP với 117 chủ thể tham gia đăng ký sở hữu trí tuệ. Các sản phẩm được hỗ trợ xây dựng nhãn hiệu, thiết kế bao bì, đăng ký bảo hộ, mã số mã vạch và công bố chất lượng.

Nhờ đó, nhiều đặc sản như hạt dẻ Trùng Khánh, miến dong Phia Đén, mật ong Nguyên Bình, thảo dược Hà Quảng dần trở thành những thương hiệu quen thuộc của tỉnh. Tên đất, tên làng không chỉ mang giá trị văn hóa mà còn được “đóng khung” bằng công cụ pháp lý.

Câu chuyện bảo tồn giống lúa bản địa gắn với chỉ dẫn địa lý Bảo Lạc là minh chứng rõ nét, trong đó, nếp hương Bảo Lạc là một ví dụ tiêu biểu. Sản phẩm đạt OCOP 3 sao từ năm 2020, được liên kết sản xuất, chuẩn hóa quy trình, đầu tư bao bì và tem truy xuất nguồn gốc, qua đó nâng cao giá trị và sức cạnh tranh trên thị trường.

Tương tự, nhìn nhận chứng chỉ OCOP và sở hữu trí tuệ như hai trụ cột song hành, HTX nông nghiệp Yên Công (phường Thục Phán) đã tham gia xây dựng, đăng ký chỉ dẫn địa lý và bảo hộ thương hiệu, truy xuất nguồn gốc cho các sản phẩm nấm hương nhằm đạt chứng chỉ OCOP từ năm 2021. 

Sau đó, HTX đã hoàn tất đăng ký nhãn hiệu cấp tỉnh đầu năm 2022. Việc gắn xây dựng OCOP với bảo hộ sở hữu trí tuệ giúp sản phẩm có chỗ đứng rõ ràng hơn trên thị trường và tạo nền tảng phát triển lâu dài cho HTX.

Khi ràng buộc trở thành lợi thế

Khi HTX đứng ra đăng ký nhãn hiệu tập thể và ban hành quy chế sử dụng, sở hữu trí tuệ không còn là khái niệm pháp lý trừu tượng, mà trở thành “luật chơi chung” cho toàn bộ thành viên. Chỉ những hộ tuân thủ quy trình, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng mới được sử dụng thương hiệu đã được bảo hộ.

Cơ chế này tạo ra sự sàng lọc tự nhiên trong sản xuất. Người làm đúng được bảo vệ, người làm ẩu buộc phải điều chỉnh hoặc rời khỏi hệ thống, qua đó giữ gìn uy tín chung của sản phẩm và của cả cộng đồng sản xuất.

Thực tế cho thấy, sự ràng buộc về sở hữu trí tuệ lại mang đến lợi ích rõ rệt, chất lượng đồng đều hơn, thương hiệu ổn định hơn, giá thu mua đầu vào được cải thiện và thị trường đầu ra bền vững hơn. Giá trị không chỉ nằm ở sản phẩm, mà tích lũy dần thành tài sản chung của HTX.

Với các sản phẩm OCOP, vai trò của sở hữu trí tuệ càng được thể hiện rõ ở chiều dài phát triển. OCOP giúp chuẩn hóa và khẳng định chất lượng, còn nhãn hiệu và truy xuất nguồn gốc giúp bảo vệ giá trị đó cho đúng cộng đồng sản xuất tại địa phương.

Nhờ vậy, sản phẩm dễ được nhận diện, tạo niềm tin cho người tiêu dùng và giữ chân khách hàng lâu dài. Dòng doanh thu vì thế ổn định hơn, thay vì phụ thuộc vào từng mùa vụ hay biến động thị trường.

Sản phẩm miến dong Tân Việt Á (xã Minh Tâm) là một ví dụ điển hình. Từ sản phẩm thủ công truyền thống, HTX Nông sản Tân Việt Á đã chuẩn hóa vùng nguyên liệu dong riềng, đầu tư máy móc, nhãn hiệu bao bì và công nghệ truy xuất nguồn gốc.

Sản phẩm được chứng nhận OCOP 3 sao năm 2020, nâng lên 4 sao vào năm 2023. Năm vừa qua, 4 tấn miến dong đầu tiên được xuất khẩu sang Mỹ, đánh dấu bước tiến quan trọng của nông sản Cao Bằng trên hành trình vươn ra thị trường quốc tế.

Định danh để đi đường dài

Theo Sở KH&CN, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ nhãn hiệu tập thể là giải pháp chiến lược nhằm bảo vệ thương hiệu truyền thống, phòng chống gian lận thương mại và nâng cao giá trị nông sản.

Dĩ nhiên, quá trình này không dễ dàng, bởi thói quen sản xuất riêng lẻ, kỹ năng tiếp thị và năng lực quản trị chất lượng vẫn là thách thức với nhiều HTX. 

Nhưng thực tế đang cho thấy một bài học rõ ràng, liên kết chỉ tạo ra quy mô, còn chuẩn hóa vùng nguyên liệu và bảo hộ, quản trị tốt sở hữu trí tuệ mới tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Sản phẩm OCOP có thể là tấm vé mở cửa thị trường, nhưng chính nhãn hiệu được bảo hộ, chỉ dẫn địa lý và hệ thống truy xuất mới là chìa khóa giữ thị trường.

Hành trình từ nương rẫy manh mún đến vùng nguyên liệu và sản phẩm có “hộ chiếu” thực chất là hành trình biến đất đai, kinh nghiệm canh tác và tên địa danh thành tài sản trí tuệ được pháp luật bảo vệ.

Khi đó, HTX không chỉ bán nông sản, mà đang khai thác một giá trị lớn hơn: thương hiệu tập thể của vùng đất Cao Bằng, một tài sản vô hình nhưng có khả năng sinh lời bền vững cho cả cộng đồng.

Vũ Hương