Đây là câu hỏi được các chuyên gia đặt ra tại hội thảo với chủ đề “Cơ hội và thách thức của DN khi Việt Nam gia nhập TPP” do Trường Đại học Kinh tế Quốc dân tổ chức ngày 13/1.

Các tính toán kinh tế cho thấy, nếu các yếu tố khác thuận lợi, TPP có thể giúp GDP của Việt Nam tăng thêm 23,5 tỷ USD vào năm 2020 và 33,5 tỷ USD vào năm 2025, tương đương 1/5 GDP hiện tại. Kim ngạch xuất khẩu của các ngành công nghiệp chính như dệt may và da giày, tăng tới 46%, lên 165 tỷ USD vào năm 2025 nhờ được miễn thuế nhập khẩu vào các nước đối tác; riêng ngành dệt may sẽ tạo thêm 6 triệu việc làm mới…

Doanh nghiệp cần phải lớn lên

Tuy nhiên, lợi ích đó sẽ chỉ có được khi DN Việt Nam vượt qua được các thách thức, hội nhập thành công. Cụ thể, theo các chuyên gia kinh tế, cùng với việc giải quyết các thách thức từ TPP, DN Việt còn phải vượt qua thách thức chung từ các yếu kém nội tại của chính mình, của nền kinh tế.

Đối với thách thức TPP, các DN Việt Nam có thể mất khả năng cạnh tranh ngay ở thị trường trong nước, do khi cắt giảm thuế quan, chắc chắn sẽ dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng trong luồng hàng nhập khẩu từ các nước TPP vào Việt Nam với giá cả, mẫu mã, chất lượng cạnh tranh.

Khi thuế suất xuống 0-5%, thị trường sẽ là “bình thông nhau” cho hàng hóa di chuyển, DN vừa được hưởng lợi mua hàng giá rẻ, xuất khẩu những mặt hàng mình có thế mạnh như may mặc, giày dép, nông lâm thủy sản nhiệt đới,… nhưng khi thuế nhập khẩu giảm xuống 0% thì hàng nhập khẩu cũng sẽ cạnh tranh quyết liệt với hàng trong nước.

Đồng thời, muốn xuất khẩu và hưởng ưu đãi thuế xuất khẩu bằng 0%, DN phải tuân thủ quy tắc xuất xứ. Tham gia TPP đồng nghĩa với việc mở cửa thị trường hàng hóa, dịch vụ giữa các quốc gia thành viên, điều này sẽ khiến các nhà cung cấp nước ngoài với tiềm lực tài chính lớn mạnh, có kinh nghiệm quản lý, thương hiệu và danh tiếng lâu năm từ các quốc gia như Mỹ, Nhật Bản, Singapore, Úc,… ồ ạt vào Việt Nam.

Để vượt qua những thách thức chung này, DN phải giải quyết những yếu kém nội tại của mình. ThS. Lê Quốc Anh, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết, tuy số lượng DN Việt đã dần tăng, đạt tới 926.600 DN vào tháng 11/2015, nhưng không mạnh, số DN siêu nhỏ ngày càng tăng, đã chiếm 2/3 tổng số DN.

Đặc biệt, hiện tại, còn đến 2/3 số DN đang hoạt động chưa hoàn toàn hồi phục sau các năm vật lộn với lãi suất cao, còn làm ăn tạm bợ, nhiều DN thua lỗ, an toàn vốn yếu, nhiều DN có hệ số nợ phải trả trên vốn chủ sở hữu quá 3 lần và luôn trong tình trạng khát vốn.

Hơn 1/2 số DN sử dụng công nghệ, thiết bị lạc hậu, phụ thuộc vào nguyên vật liệu và thiết bị công nghệ nhập khẩu, chủ yếu sử dụng lao động thủ công, gia công, lắp ráp giản đơn. Ngoài ra, trình độ quản lý, hạ tầng cả cứng và mềm, vốn và khả năng tiếp cận, sự liên kết, phối hợp, năng lực cạnh tranh, độ linh hoạt và nhạy bén trong tiếp cận thị trường… đều có nhiều yếu kém.

Khu vực DN tư nhân, tuy chiếm trên 97,5% tổng số DN, nhưng chỉ có chưa đến 0,1% là DN lớn, 0,2% là DN vừa, còn 66,7% là DN siêu nhỏ. Vốn ít, công nghệ thấp, non tuổi nghề, nắm bắt thông tin và tiếp cận thị trường chưa tốt, lại thường xuyên thiếu hỗ trợ, nhiều DN tư nhân đang vật lộn trước nguy cơ đổ vỡ…

Khu vực FDI còn nhiều DN có hoạt động chuyển giá, nhiều DN chỉ đưa vào các công nghệ lạc hậu, tập trung khai thác lao động giá rẻ, đóng góp hạn chế, chây ì trong nộp thuế, gây ô nhiễm môi trường; nhưng lại có biểu hiện vòi vĩnh về miễn hạn mức tín dụng, miễn thuế, trong khi tác động lan tỏa về công nghệ và quản trị chưa nhiều.

Khoảng trống giữa những cam kết rộng và sâu của Việt Nam với TPP và hệ thống hành lang pháp lý đang là một bài toán lớn mà các nhà hoạch định chính sách Việt Nam phải giải quyết một cách hiệu quả

“Không bôi là không trơn”

Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng cho rằng môi trường kinh doanh của DN đang là yếu tố cản trở, nhất là bài toán khơi thông dòng vốn, trong đó ứ vốn do nợ xấu và hàng tồn kho; còn rất khát vốn rẻ, do nguồn vốn xã hội đang bị điều chuyển cho mục tiêu phát triển hạ tầng, từ 2016 đến 2010 đã cần đến 170 tỷ USD, trong khi năm tài khóa 2016, ngân sách Trung ương chỉ có khoảng 2 tỷ USD để chi phát triển và hội chứng “trung tâm hành chính nghìn tỷ” của các địa phương.

Sau đó là nạn giấy phép đủ loại, gây nạn “hành là chính” bởi viên chức thoái hóa, “không bôi là không trơn”, làm chính sách không đi vào cuộc sống với bộ máy quản lý kép cồng kềnh.

Hậu quả là tỷ lệ DN hoạt động trên 10.000 dân của nước ta chỉ loanh quanh trên dưới 40, tức chỉ bằng 1/10 tỷ lệ này Nhật Bản năm 1974 trong khi hội nhập kinh tế quốc tế ít hướng mở rộng, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ đưa đối thủ đến lấn mất cả phần sân nhà theo luật chơi mà ta không có quyền chi phối…

Chuyên gia Kinh tế Phạm Chi Lan mới đây đã dẫn ra con số điều tra của Ngân hàng Thế giới cho hay, số tiền DN Việt Nam phải chi để bôi trơn chiếm 0,72-1,02 lần lợi nhuận của DN. Nghĩa là DN làm ra được một đồng lợi nhuận thì phải chi 0,72 đồng, thậm chí 1,02 đồng cho phí.

Nếu “văn hóa phong bì” còn lẩn khuất trong bộ máy khổng lồ, chồng chéo thì cực kì nguy hiểm, ảnh hưởng tới khả năng cạnh tranh của DN, nhiều DN sẽ khó tồn tại trong bối cảnh hội nhập nói chung và TPP nói riêng.

Điều này cho thấy, khoảng trống giữa những cam kết rộng và sâu của Việt Nam với TPP và hệ thống hành lang pháp lý đang là một bài toán lớn mà các nhà hoạch định chính sách Việt Nam phải giải quyết một cách hiệu quả và có hệ thống nếu như không muốn bị thua ngay trên sân nhà.

Các chuyên gia cho rằng, để DN tận dụng được cơ hội khi tham gia TPP, Nhà nước và các ngành chức năng nên cập nhật và hướng dẫn cụ thể về nội dung của hải quan, tiêu chuẩn của TPP. Bên cạnh đó, cần thay đổi cơ chế, hành lang pháp lý, cải thiện môi trường kinh doanh để tạo điều kiện cho DN tiếp cận TPP tốt nhất.

Lê Thúy