Đơn cử, một công ty đóng tàu A. ở Việt Nam có quan hệ làm ăn từ nhiều năm nay với một công ty cung ứng vật tư ngành tàu biển B. ở nước ngoài và thường được đối tác này hỗ trợ cho thanh toán chậm 1 – 2 tháng cho các đơn hàng mua sắm vật tư thiết bị phục vụ hoạt động đóng tàu biển của mình.

Phát sinh kiện tụng

Nhưng gần đây, giữa hai công ty này phát sinh tranh chấp thương mại khi số tiền mà công ty A. nợ công ty B. đã quá hạn hơn 2 tháng nhưng chưa nhận được thanh toán (nhất là khi biết được công ty mẹ của công ty A. có thể lâm vào phá sản). Phía công ty B. thông báo sẽ chỉ tiếp tục giao hàng nếu công ty A. hoàn thành xong nghĩa vụ thanh toán. 

Từ đây dẫn đến việc hai công ty đưa ra Trung tâm trọng tài quốc tế để phán quyết với luật áp dụng là luật Việt Nam. Phía luật sư cho rằng cơ hội thắng kiện của công ty B. là có, nhưng thời gian khiếu kiện có thể kéo dài và chi phí theo kiện sẽ lớn và sẽ phải thực hiện ít nhất hai vụ kiện riêng rẽ tại tòa án và trọng tài. Để tăng cơ hội thỏa thuận và rút ngắn thời gian thu hồi nợ, luật sư cho rằng nên xúc tiến việc hòa giải.

Có thể thấy, trước xu thế hội nhập, khi số lượng giao dịch mua bán giữa các DN trong và ngoài nước ngày càng tăng, việc phát sinh kiện tụng, tranh chấp thương mại, lừa đảo ngày càng nhiều. Ví dụ trên là một trường hợp tranh chấp thương mại được đưa ra mổ xẻ tại Hội thảo về giải quyết tranh chấp thương mại do IFC (thành viên nhóm Ngân hàng Thế giới – WB) tổ chức ở Tp.HCM ngày 8/3.

Luật sư Nguyễn Mạnh Dũng, chuyên gia địa phương của nhóm WB về các biện pháp giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, nhận định rằng với sự tăng trưởng của khu vực tư nhân, số lượng các tranh chấp thương mại ngày càng tăng lên và thông thường quá tải so với năng lực của các tòa án.

Thực tế, có nhiều vụ tranh chấp thương mại rất khó giải quyết dứt điểm cũng một phần vì trước đây, các hợp đồng ký kết với các điều khoản rất lỏng lẻo. Điều đáng lưu ý là nhiều DN Việt không chú trọng đến việc mời luật sư tư vấn khi thảo hợp đồng. Chỉ khi sự việc trở nên nghiêm trọng thì DN mới nghĩ đến luật sư, và khi đó vụ việc đã rất rối rắm. 

Những lùm xùm như DN Việt bị đối tác Thái Lan lừa chiếm tiền đặt cọc hàng nhập khẩu hoặc bị lừa trong quá trình giao dịch với DN Mỹ xảy ra hồi cuối năm 2017 hay vụ công ty Global Home quỵt nợ DN đồ gỗ Việt hồi năm 2016 là những điển hình cho thấy diễn biến phức tạp trong tranh chấp thương mại giữa các DN trong và ngoài nước.

Số lượng giao dịch giữa các DN trong và ngoài nước ngày càng tăng, phát sinh tranh chấp thương mại là khó tránh khỏi 

Làm quen với hòa giải

Vụ tranh chấp hợp đồng với Global Home đã cho thấy phần thiệt lớn thuộc về DN trong nước bởi thời gian, công sức lẫn tiền bạc để thuê luật sư tốn kém, có khi ngang bằng hoặc hơn cả số tiền thắng kiện. Ngay cả khi thắng kiện việc thi hành án cũng không đơn giản.

Thời gian trước, một số DN xuất khẩu thủy sản phải “ngậm trái đắng” vì bị mất hàng trăm nghìn USD bởi một đối tác Canada lừa đảo. Các DN muốn đòi lại tiền cũng không biết cách nào khi vừa sợ mất công vừa mất sức đi kiện.

Theo bà Đỗ Thị Thu Hương, Tham tán thương mại Việt Nam tại Canada, với những trường hợp khi sự việc đã xảy ra rồi (đối tác nhận hàng không thanh toán tiền), phía Thương vụ chỉ có thể tìm cách liên hệ nếu DN phía Canada còn hoạt động để làm cầu nối hai bên đàm phán với nhau. 

Trong lúc ký hợp đồng có thể đối tác cố ý lừa DN Việt Nam, nhưng cũng có trường hợp DN Việt Nam sơ sót không đọc kỹ nên bị thiệt hại. Còn với trường hợp DN không tồn tại hoặc phá sản, chỉ còn cách đưa ra tòa án.

Các chuyên gia quốc tế cũng khuyến nghị các DN Việt nên xem xét việc giải quyết tranh chấp thương mại thông qua hòa giải. Hiện nay, các công ty ở Việt Nam có thể sử dụng các dịch vụ hòa giải của Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) thuộc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC). 

Thực tế ở Việt Nam thời gian qua cho thấy hòa giải thương mại ít được sử dụng và không phát triển, chỉ một số lượng nhỏ các vụ việc trọng tài ở VIAC được chuyển sang hòa giải.

Quan điểm của IFC là thúc đẩy giải quyết tranh chấp thương mại thông qua hòa giải, xây dựng lòng tin của của các nhà đầu tư vào các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại ở Việt Nam. Điều này sẽ góp phần cải thiện môi trường đầu tư trong nước, giúp các DN tăng trưởng và tạo việc làm. 

“Hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, bởi tiết kiệm thời gian và tiền bạc. Khi nền kinh tế Việt Nam tiếp tục tăng trưởng với thêm nhiều giao dịch thương mại, một cơ chế giải quyết tranh chấp gọn nhẹ sẽ giúp khu vực tư nhân có thêm tự tin để tham gia vào các giao dịch kinh doanh”, ông Kyle Kelhofer, Giám đốc Quốc gia IFC phụ trách Việt Nam, Campuchia và Lào, cho biết.

Điều này được cho là giúp các DN không phải theo đuổi quy trình tố tụng tòa án kéo dài và tốn kém. Ở Việt Nam, Nghị định về Hòa giải Thương mại được ban hành vào tháng 2/2017 khuyến khích cộng đồng DN sử dụng hòa giải như một phương thức giải quyết tranh chấp thay thế cho tòa án. Kết quả hòa giải được pháp luật công nhận và quy định cơ chế thi hành.

“Hòa giải vẫn còn khá mới mẻ đối với các DN Việt Nam. Tuy nhiên, phương thức này sẽ nhanh chóng trở thành một lựa chọn giải quyết tranh chấp phổ biến cho các DN, đơn giản vì nó tốn ít chi phí, nhanh và hiệu quả”, ông Đặng Xuân Hợp, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Luật sư Thương mại Quốc tế Việt Nam (VBLC), nhận định. 

Thế Vinh