Tuy nhiên, thói quen này sẽ đứng trước sức ép chuyển dịch lớn khi Nghị định số 283/2026/NĐ-CP ngày 15/7/2026 của Chính phủ về quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội (BHXH) chính thức có hiệu lực từ ngày 10/9/2026.

Theo ước tính của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và các đơn vị nghiên cứu xã hội, lao động giúp việc gia đình chiếm khoảng 4- 10% lực lượng lao động tại các quốc gia đang phát triển.

Hơn 90% giao dịch nằm ngoài "vòng pháp lý"

Tại Việt Nam, nhu cầu này tăng vọt tại các đô thị lớn. Thống kê ghi nhận trên địa bàn Hà Nội  hiện có trên 13.700 lao động giúp việc gia đình, trong đó lao động nữ chiếm tới 94%.

Đáng chú ý, khảo sát từ Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và Cộng đồng (GFCD) chỉ ra những bức tranh xám màu về mặt pháp lý.

Cụ thể là có khoảng 90- 95% lao động giúp việc gia đình, bao gồm cả giúp việc ăn ở lại và giúp việc theo giờ, hiện làm việc không có hợp đồng lao động bằng văn bản. Có 75% người làm giúp việc là lao động di cư từ nông thôn ra thành thị. Và gần 97% người làm việc này chưa qua đào tạo nghề bài bản.

Về chế độ an sinh, chỉ 3% người làm có Bảo hiểm xã hội và 19,5% có Bảo hiểm y tế. Đáng chú ý, có tới gần 49% người lao động thể hiện nguyện vọng muốn được ký hợp đồng chính thức để bảo vệ bản thân, nhưng không biết cách thực hiện hoặc phía gia chủ từ chối ràng buộc giấy tờ.

Việc thiếu hợp đồng khiến cả hai bên chịu nhiều rủi ro. Người lao động dễ bị làm khó về giờ làm, nợ lương, sa thải đột ngột. Trong khi đó, chủ nhà đối mặt với nguy cơ người làm bỏ việc bất ngờ, mất an toàn tài sản hoặc thiếu căn cứ xử lý khi xảy ra sự cố.

Bước chuyển dịch từ "phi chính thức" sang "chính thức"

Nhằm khắc phục tình trạng "luật có nhưng thiếu chế tài xử lý", Nghị định số 283/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 10/9/2026 đã đưa ra các quy định xử phạt cụ thể đối với người sử dụng lao động giúp việc gia đình, bao gồm cả hình thức thuê làm theo giờ.

Cụ thể, đối với hành vi không giao kết hợp đồng lao động bằng văn bản với người giúp việc gia đình, chủ nhà sẽ bị phạt cảnh cáo lần đầu và phạt tiền từ 1-3 triệu đồng nếu tiếp tục tái phạm.

Mức phạt tiền từ 1 - 3 triệu đồng cũng áp dụng đối với hành vi không thông báo cho UBND cấp xã hoặc phường về việc sử dụng hoặc chấm dứt sử dụng lao động giúp việc.

Đáng chú ý, hành vi giữ giấy tờ tùy thân hoặc không chi trả khoản tiền BHXH, BHYT vào lương để người giúp việc tự nguyện tham gia theo quy định sẽ bị phạt tiền từ 10 - 15 triệu đồng, đồng thời buộc phải hoàn trả đầy đủ tiền bảo hiểm cho người lao động.

Đối với các hành vi đặc biệt nghiêm trọng như ngược đãi, quấy rối tình dục hoặc cưỡng bức lao động giúp việc nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, mức phạt tiền là từ 50-  75 triệu đồng.

Nghị định nhấn mạnh quy định giao kết hợp đồng bằng văn bản và khai báo UBND cấp xã áp dụng cho tất cả các hình thức giúp việc gia đình, không phân biệt làm cố định hay làm theo giờ.

Ts Ngô Thị Ngọc Anh, sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và Cộng đồng (GFCD), nhận định việc duy trì thói quen thỏa thuận miệng khiến thị trường giúp việc gia đình luôn ở trong thế bấp bênh. Người lao động yếu thế, còn người sử dụng lao động nơm nớp lo rủi ro. Nghị định 283/2026/NĐ-CP với các khung phạt tiền cụ thể là cơ sở pháp lý đủ sức răn đe, buộc các hộ gia đình phải nhìn nhận đây là một quan hệ lao động bình đẳng, có nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý rõ ràng.

Các chuyên gia cho rằng rào cản lớn nhất hiện nay không phải là thiếu luật, mà là thói quen ngại thủ tục hành chính của các hộ gia đình. Khai báo với chính quyền cấp xã hay soạn hợp đồng chi tiết cho người làm theo giờ từng bị coi là phức tạp. Việc chế tài hóa bằng Nghị định 283/2026/NĐ-CP sẽ thúc đẩy các bên chuyển sang sử dụng hợp đồng mẫu giản lược hoặc thông qua các công ty cung cấp dịch vụ trung gian.

Dù thói quen thỏa thuận miệng vẫn còn phổ biến, trên thực tế đã bắt đầu xuất hiện những tín hiệu tích cực từ phía người sử dụng lao động trong việc chủ động chính thức hóa quan hệ giúp việc gia đình. Chẳng hạn, trong một thông báo tuyển dụng giúp việc cho người nhà là chủ một doanh nghiệp tại Hoàn Kiếm, Hà Nội, anh Minh Tiến đã đưa ra các tiêu chuẩn rất rõ ràng về cả nghĩa vụ và quyền lợi. Người lao động không chỉ được hưởng mức lương từ 10 - 12 triệu đồng mỗi tháng (thu nhập trọn năm bao gồm thưởng có thể vượt mốc 200 triệu đồng) cùng chế độ ăn ở lại, mà quan trọng hơn, gia chủ cam kết trực tiếp ký hợp đồng lao động và đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ. Việc các hộ gia đình chủ động đưa điều khoản ký hợp đồng và bảo hiểm vào thông báo tuyển dụng trực tiếp (không qua trung gian) cho thấy nhận thức pháp lý của người dân đang dần thay đổi, tiệm cận với tinh thần của Nghị định 283/2026/NĐ-CP.

Tuy nhiên, dưới góc độ là người đứng ra tuyển dụng người giúp việc, anh Minh Tiến cho rằng để quy định pháp lý thực sự đi vào cuộc sống từ ngày 10/9/2026 mà không gây xáo trộn cho các hộ gia đình, cơ quan quản lý cần phổ biến rộng rãi các mẫu hợp đồng giúp việc chuẩn hóa, ngắn gọn trên hệ thống cổng thông tin dịch vụ công để chủ nhà và người lao động có thể dễ dàng tải về, điền thông tin và ký kết.

Còn theo các chuyên gia, cần đẩy mạnh số hóa thủ tục khai báo tạm trú và sử dụng lao động. Tích hợp chức năng khai báo người giúp việc lên các ứng dụng định danh điện tử như VNeID hoặc dịch vụ công trực tuyến cấp xã để tối giản hóa thao tác cho người dân.

Đặc biệt, cần khuyến khích các công ty dịch vụ trung gian và nền tảng công nghệ kết nối giúp việc theo giờ. Trong mô hình này, doanh nghiệp đứng ra làm đơn vị sử dụng lao động chính thức, chịu trách nhiệm ký hợp đồng với người lao động và phát hành hợp đồng dịch vụ cho khách hàng, giúp giảm bớt gánh nặng pháp lý cho các hộ gia đình.

Tùng Lâm