Ông Chu Văn An, Phó Tổng Giám đốc công ty Cổ phần Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, từng bày tỏ sự lo lắng về nguy cơ teo tóp của các DN trong ngành thủy sản trước mức đóng BHXH tăng “sốc” khi từ đầu năm 2018, các khoản bảo hiểm sẽ phải đóng trên nền tổng thu nhập. 

Ông An đặt câu hỏi: “Đến lúc đó, không biết còn bao nhiêu DN thủy sản tồn tại và làm sao DN thủy sản Việt Nam còn sức để cạnh tranh”?

Gánh nặng chồng chất

Phải thấy rằng, trong khu vực ASEAN, Việt Nam là nước có nền kinh tế và thu nhập đầu người ở tốp trung bình nhưng các khoản đóng BHXH lại ở mức cao nhất. 

Cụ thể, ở Thái Lan, chủ DN đóng 5% và người lao động 5%; Indonesia 11% và 3%; Malaysia 13% và 11%; Philippines 7% và 3%; Lào 5% và 4,5%. Còn ở Việt Nam, chủ DN phải đóng 22% cộng thêm 2% phí công đoàn và người lao động đóng 10,5%, tổng cộng là 34,5%. 

Với việc phải đóng 34,5% theo quy định, nhiều DN cho rằng sẽ khó có đường sống, chưa kể viễn cảnh tăng nhiều loại thuế suất trong thời gian tới, cho dù có nhiều chính sách thông thoáng, cải cách thủ tục, cắt giảm điều kiện kinh doanh.

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), tổng các khoản đóng góp về thuế, bảo hiểm bắt buộc trên lợi nhuận ròng của Việt Nam cách đây ba năm đã là 35,2%, với thuế là 11,5% và bảo hiểm bắt buộc là 23,7%.

Trong khi đó, mức bình quân của ASEAN 6 là 31%, thấp hơn Việt Nam 4,5%. 

Trao đổi với Thời báo Kinh Doanh bên lề Hội thảo bàn về chính sách BHXH để cải thiện môi trường kinh doanh do USAID và BHXH Việt Nam tổ chức tại Tp.HCM ngày 28/9, bà Nguyễn Minh Thảo, Trưởng Ban Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh thuộc Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho biết qua làm việc với nhiều DN, mức đóng BHXH hiện nay đã là khó khăn đối với họ.

Theo bà Thảo, DN hiện nay thường đóng trên mức tiền lương tối thiểu và tới đây, khi áp dụng luật BHXH mới (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018) với mức đóng BHXH dựa trên thu nhập, các DN sẽ gặp gánh nặng chi phí rất lớn. Nhiều DN chia sẻ rằng có thể họ sẽ phải đóng cửa nếu áp dụng theo quy định này.

Với một số DN nước ngoài, bà Thảo cho biết, qua trao đổi, họ nói có thể sẽ lựa chọn việc chuyển địa điểm đầu tư sang quốc gia khác. Điều đó cho thấy, chính sách BHXH như vậy đang tạo ra môi trường kinh doanh yếu đi cho DN và làm DN kém sức cạnh tranh. 

Tình hình này đòi hỏi Quốc hội và Chính phủ cần xem xét lại chính sách BHXH mới dựa trên thực tế của DN và mức thu nhập của người dân để có quy định phù hợp hơn, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của DN tốt hơn.

Tài liệu báo cáo của CIEM mới đây cũng lưu ý, gánh nặng chi phí của DN do tỷ lệ nộp BHXH trên mức lợi nhuận khá cao. Trong đó, tỷ lệ nộp bắt buộc chiếm 24,8% lợi nhuận của DN là mức cao so với các quốc gia trong khu vực.

Chính sách BHXHmới có hiệu lực từ đầu năm 2018 đang tạo nhiều áp lực cho DN

Khó khăn càng chồng chất

Thực tế này có thể được lý giải trên tỷ lệ đóng BHXH cao so với mức lương của người lao động ở Việt Nam. Theo quy định hiện nay là 32,5% tiền lương của người lao động, trong đó DN đóng 22%. Điều đáng nói, DN ở Việt Nam chủ yếu là DN nhỏ và vừa, cho nên mức lợi nhuận thu được không cao.

Còn theo tính toán của bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam, nếu xét về tỷ trọng nộp thuế và BHXH dựa trên tỷ suất lợi nhuận ròng đã chiếm đến 39,4%; riêng BHXH chiếm trên 28% và tỷ lệ này gấp hơn hai lần so với bình quân của ASEAN 6. 

Như vậy, rõ ràng chi phí về BHXH của DN Việt sẽ tăng lên và tỷ lệ cao quá đã dẫn đến tình trạng các DN kê khai sai BHXH trên cơ sở họ chỉ kê khai nộp BHXH dựa vào lương tối thiểu vùng. 
Riêng các DN nước ngoài, bà Cúc nhận định, có thể họ nộp đủ hơn, thực hiện theo đúng quy định nhưng họ phàn nàn tỷ lệ nộp cao này đã ảnh hưởng đến chi phí, giảm mất năng lực cạnh tranh của họ. Vì vậy, theo bà Cúc, kể từ ngày 01/01/2018, nếu chúng ta áp dụng luật BHXH mới, theo kinh nghiệm thực tế, khó khăn của DN sẽ càng tăng lên. 
Còn giới chuyên gia dự báo, với chính sách BHXH mới, chi phí lao động sẽ tăng trong vài năm tới và có tiềm năng trở thành điểm nghẽn cho sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam.

Từ năm 2018, chi phí đóng BHXH sẽ tăng lên do DN phải đóng BHXH trên tất cả các khoản mà họ chi trả cho lao động. Mức tăng này tạo ra chi phí sản xuất tăng đột biến đối với nhiều DN. Bên cạnh đó, mức độ bảo vệ việc làm của Việt Nam có xu hướng ngày càng chặt hơn, làm giảm tính linh hoạt của thị trường.

Giới chuyên gia cho rằng dù BHXH là yếu tố nhân văn, tính đến an sinh xã hội, đảm bảo quyền lợi cho người lao động nhưng trong bối cảnh nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn, người lao động nên sẵn sàng thỏa thuận với DN để giảm mức đóng bảo hiểm không đúng với thu nhập thực tế.

Trong khi đó, với kỹ năng hạn chế, lao động Việt Nam chủ yếu làm các công việc giản đơn, giá trị gia tăng thấp, cho nên sẽ xuất hiện thời điểm khi chi phí lao động cao đến mức DN không còn thu được lợi nhuận kỳ vọng nếu đầu tư vào các ngành dùng nhiều lao động ở Việt Nam. Như vậy, điều này chắc chắn sẽ làm giảm khả năng cạnh tranh của DN trong dài hạn.

Thế Vinh