Việt Nam hiện nay đang ở đâu? Đây là vấn đề mà ông Sandeep Mahajan, chuyên gia Kinh tế trưởng của Ngân hàng Thế giới (WB) tại Việt Nam, đã lặp đi lặp lại nhiều lần tại hội thảo do WB, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, VCCI tổ chức ở Tp.HCM ngày 16/6 để nói về “Khát vọng Việt Nam 2035 – Phát triển khu vực kinh tế tư nhân năng động và yêu cầu hiện đại hóa thể chế”.

Hiệu quả Nhà nước chưa cao

Với kịch bản cơ sở là tốc độ tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6% (hoặc khoảng 5% bình quân đầu người), giới chuyên gia kinh tế nhận định sẽ chỉ đưa GDP bình quân đầu người của Việt Nam lên mức dưới 15.000 USD vào 20 năm tới.

Điều kiện tiên quyết để Việt Nam đạt được các mục tiêu về thu nhập đến năm 2035 là khôi phục tăng trưởng năng suất. Muốn làm được điều đó, trước mắt Nhà nước cần tạo môi trường thuận lợi để nâng cao năng lực cạnh tranh và năng suất của khu vực tư nhân trong nước.

Nói như chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, để khôi phục tăng trưởng năng suất, cần các biện pháp cải cách dài hạn. Cụ thể là phải ngăn ngừa những trở ngại đối với tăng trưởng sau khoảng một thập niên nữa, và tạo những cơ cấu vững chắc hơn.

Ông Sandeep Mahajan cho rằng kinh tế Việt Nam muốn phát triển bền vững trong tương lai cần thế “ba chân kiềng”. Đó chính là ba trụ cột: Tăng trưởng đi đôi với bền vững môi trường; công bằng và hòa nhập xã hội; Nhà nước có năng lực và trách nhiệm giải trình. Ông nhấn mạnh, nếu một trong ba chân kiềng nói trên bị gãy đổ hoặc cái thấp cái cao thì mặt bàn sẽ nghiêng ngã, không trụ vững được.

Tức là Nhà nước phải tôn trọng thị trường, không can thiệp vào thị trường, Nhà nước có năng lực và có trách nhiệm giải trình trước người dân.

Còn theo nhận định từ một chuyên gia khác của WB là bà Trần Thị Lan Hương thì thách thức thể chế của Việt Nam hiện nay là hiệu quả Nhà nước chưa cao, thiết chế công bị thương mại hoá và Nhà nước phân mảnh, cát cứ.

Chất lượng bộ máy hành chính thấp, thiếu cơ chế kiểm tra giám sát hiệu quả, thiếu minh bạch và cơ chế trách nhiệm giải trình là những vấn đề đáng lo ngại. Ghi nhận từ chuyên gia của WB cũng cảnh báo tăng trưởng của Việt Nam đang chậm lại và ngày càng phụ thuộc vào tích luỹ các yếu tố sản xuất, còn tăng trưởng năng suất chỉ đóng góp hạn chế. Đầu tư bùng nổ liên quan đến năng suất vốn giảm xuống.

Bà Hương đặc biệt lưu ý mối quan hệ giữa khu vực công và tư nhân bị thương mại hoá. Các nhóm lợi ích đặc biệt đang ngày càng trở nên có ảnh hưởng. Trong khi đó, quan hệ với Nhà nước vẫn được xem là có vai trò then chốt trong kinh doanh.

Điều kiện tiên quyết để Việt Nam đạt được các mục tiêu về thu nhập đến năm 2035 là khôi phục tăng trưởng năng suất

Tạo sân chơi bình đẳng

Có bốn vấn đề để thúc đẩy hiện đại hoá nền kinh tế và phát triển khu vực tư nhân được giới chuyên gia khuyến nghị khi bàn về viễn cảnh của nền kinh tế từ nay đến 20 năm tới.

Vấn đề thứ nhất là tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tạo sân chơi bình đẳng. Điều đó đòi hỏi ban hành chính sách sở hữu DNNN với những mục tiêu rõ ràng, tập trung trước hết vào tối đa hoá hiệu quả của nguồn vốn nhà nước.

Trong đó, có ba khía cạnh của các biện pháp cải cách. Đó là áp dụng nguyên tắc thị trường đối với DNNN: ràng buộc ngân sách cứng, báo cáo tài chính của DNNN phải đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kỷ luật tài chính, giảm danh mục các DNNN. Quản trị DN tốt và tạo sân chơi bình đẳng cho tất cả các DN, cả công, tư, nước ngoài hoặc trong nước.

Vấn đề thứ hai là tăng cường nền tảng kinh tế vĩ mô để phát triển khu vực tư nhân. Trong đó, các thể chế bảo đảm sự cạnh tranh tự do và công bằng. Các thể chế bảo đảm quyền tài sản và thực hợp đồng; tự do hoá thị trường yếu tố sản xuất.

Vấn đề thứ ba là hiện đại hoá và thương mại hoá khu vực nông nghiệp theo phương châm “nhiều hơn từ ít hơn”.

Vấn đề thứ 4 là tận dụng cơ hội ngoại thương để tăng trưởng. Đặc biệt là phát triển các ngành công nghiệp thượng nguồn, các mặt hàng sinh lời cao.

Trao đổi với Thời báo Kinh Doanh bên lề hội thảo, Ts Trần Du Lịch cho biết thêm, trong tương lai, hệ thống pháp luật sẽ tiếp tục hoàn thiện phù hợp với các cam kết hội nhập, tác động cải thiện rất mạnh môi trường đầu tư và kinh doanh cho doanh nghiệp.

Ông cho rằng những tồn tại trong cơ chế đặc quyền doanh nghiệp sẽ phải được bãi bỏ. Hoạt động kinh doanh cần lành mạnh hơn và tạo cơ hội lớn cho các DN làm ăn chân chính, cạnh tranh bằng chính năng lực của mình để phát triển mạnh mẽ.

Ts Trần Du Lịch nhấn mạnh: Sẽ làm mất cơ hội đối với những doanh nghiệp làm ăn không dựa trên năng lực của chính mình, mà dựa vào các phương tiện không chính đáng.

Thế Vinh