Sáng 18/10 tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cùng đại diện 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu đã ký Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA, gọi tắt là VEFTA. Đây là hiệp định thương mại tự do thứ 18 mà Việt Nam tham gia.

Phía EFTA, 4 đại diện đặt bút ký gồm Tổng thống Liên bang Thụy Sĩ, Bộ trưởng Bộ Kinh tế, Giáo dục và Nghiên cứu Guy Parmelin; Thủ tướng kiêm Bộ trưởng phụ trách các vấn đề Chính phủ và Tài chính Liechtenstein Brigitte Haas; Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Iceland Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir; và Quốc vụ khanh Bộ Ngoại giao Na Uy Astrid Bergmål.

Lễ ký khép lại một hành trình dài đàm phán từ năm 2012, trải qua 21 vòng chính thức, đình trệ vào năm 2018 và chỉ được nối lại vào tháng 9/2025. Hai bên tuyên bố kết thúc đàm phán ngày 2/7/2026, sau các cuộc thảo luận cấp bộ trưởng tại Reykjavík hồi tháng 6.

Thuế về 0 ngay với gần như toàn bộ hàng công nghiệp

Theo nội dung hiệp định, các nước EFTA tự do hóa ngay trung bình hơn 90% số dòng thuế, tương đương khoảng 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối. Đáng chú ý, thuế quan được bãi bỏ ngay lập tức với toàn bộ sản phẩm công nghiệp, trong đó có cả hải sản.

Như vậy các mặt hàng chủ lực của Việt Nam gồm dệt may, giày dép, thủy sản, máy tính, sản phẩm và linh kiện điện tử, máy móc thiết bị được hưởng thuế suất bằng 0 ngay từ đầu. Với nông sản, EFTA giảm thuế cho một số nhóm Việt Nam có thế mạnh như gạo, mật ong, trái cây và rau quả.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết xóa bỏ thuế quan với hơn 86% số dòng thuế, tương đương khoảng 99,9% kim ngạch hàng nhập khẩu từ EFTA, có hiệu lực ngay hoặc theo lộ trình từ 3 - 15 năm. Việt Nam nhập từ khối này chủ yếu là máy móc thiết bị, sản phẩm điện cơ khí, hóa chất, nguyên liệu thủy sản và dược phẩm, tức là đầu vào sản xuất. Giảm thuế nhập khẩu ở nhóm này đồng nghĩa hạ chi phí đầu vào cho chính doanh nghiệp trong nước.

Phạm vi cam kết của VEFTA rộng hơn một hiệp định thuế quan thuần túy, bao trùm thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, đầu tư, quy tắc xuất xứ, hàng rào kỹ thuật, các biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật, tạo thuận lợi thương mại, mua sắm chính phủ, sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng thương mại và phát triển bền vững.

Ưu đãi không tự đến với doanh nghiệp

Con số đáng suy nghĩ nhất không nằm ở biểu thuế. 4 nước EFTA nhập khẩu khoảng 630 tỷ USD mỗi năm, theo đánh giá của Bộ Công Thương, trong khi hàng hóa từ Việt Nam mới chiếm khoảng 0,65% tổng nhập khẩu của khối. Thương mại song phương Việt Nam - EFTA đạt trung bình gần 2 tỷ USD mỗi năm.

Quy mô hiện tại của từng nhóm hàng cũng còn nhỏ. Giai đoạn 2024 - 2025, thủy sản xuất sang EFTA đạt hơn 52 triệu USD, giày dép hơn 49 triệu USD, máy tính và linh kiện điện tử hơn 40 triệu USD, dệt may hơn 26 triệu USD. Khoảng cách giữa dung lượng thị trường và thị phần thực tế là dư địa, nhưng cũng là lời nhắc rằng Việt Nam đang là nhà cung ứng rất nhỏ tại đây.

Với doanh nghiệp đang xây dựng kế hoạch kinh doanh, cần lưu ý hai vấn đề. Trước hết, ngày ký kết không đồng nghĩa với ngày hiệp định có hiệu lực. Các bên phải hoàn tất thủ tục phê chuẩn trước khi ưu đãi thuế được áp dụng. Vì vậy, doanh nghiệp cần căn cứ vào thời điểm có hiệu lực chính thức và biểu thuế từng mặt hàng khi ký kết hợp đồng, thay vì chỉ dựa vào ngày ký hiệp định.

Bên cạnh đó, quy tắc xuất xứ và các quy định về vệ sinh, kiểm dịch động thực vật là những điều kiện quan trọng để hàng hóa được hưởng ưu đãi và tiếp cận thị trường. Thuế suất 0% chỉ thực sự có ý nghĩa khi hàng hóa đáp ứng đúng tiêu chí xuất xứ và yêu cầu nhập khẩu. Đây cũng là thách thức đối với nhiều doanh nghiệp, hợp tác xã nhỏ khi hồ sơ truy xuất nguồn gốc và vùng nguyên liệu chưa được chuẩn hóa.

Về đầu tư, Thụy Sĩ và Na Uy là hai thành viên EFTA có quan hệ đáng kể nhất với Việt Nam. Tính đến cuối năm 2025, Thụy Sĩ có 234 dự án còn hiệu lực với tổng vốn đăng ký hơn 2,4 tỷ USD, đứng thứ 20 trong số 153 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam. Na Uy có 62 dự án với tổng vốn đăng ký hơn 201 triệu USD, đứng thứ 40. Liechtenstein ở quy mô nhỏ hơn nhiều, với kim ngạch thương mại hai chiều năm 2025 đạt 9,8 triệu USD và một dự án tại Đồng Nai trong lĩnh vực chế biến, chế tạo.

Nhiều tập đoàn EFTA đã hiện diện tại Việt Nam trong các lĩnh vực công nghiệp, thực phẩm, dược phẩm, năng lượng và công nghệ. Các lĩnh vực nhà đầu tư khối này quan tâm mở rộng gồm đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, logistics và cơ khí chính xác. Hai bên cũng đã khởi động đàm phán hiệp định tránh đánh thuế hai lần với Liechtenstein, vòng đầu tiên diễn ra tháng 12/2025.

Ý nghĩa lớn hơn của VEFTA nằm ở thời điểm. Trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động và các thị trường truyền thống đặt thêm rào cản, một hiệp định với nhóm quốc gia có sức mua cao, tiêu chuẩn khắt khe và thế mạnh về đổi mới sáng tạo giúp doanh nghiệp Việt Nam thêm một hướng đa dạng hóa. Nhưng hướng đi đó chỉ thành kim ngạch nếu năng lực cung ứng và hồ sơ tuân thủ theo kịp.

Trung Việt