Khoảng hai năm trở lại đây, chị Lan Phương, sống tại phố Chùa Láng, Hà Nội đã chuyển từ thói quen đi chợ sang mua sắm tại siêu thị mini gần nhà. Công việc bận rộn khiến chị không còn nhiều thời gian đi qua từng quầy hàng để lựa chọn thực phẩm. Thay vào đó, chị tranh thủ ghé cửa hàng trên đường đi làm về, mua những thứ cần thiết cho bữa ăn gia đình.

Cuộc đua "giành khách" trong khu dân cư

Theo chị Phương, không gian sạch sẽ, hàng hóa được sắp xếp gọn gàng và khả năng mua sắm vào buổi tối là những yếu tố khiến mô hình này phù hợp với nhịp sống hiện nay.

Câu chuyện của chị Phương phần nào phản ánh sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng tại các đô thị. Khi thời gian ngày càng trở thành yếu tố quan trọng, người mua không chỉ quan tâm đến giá cả mà còn cân nhắc khoảng cách, giờ mở cửa, sự thuận tiện và khả năng tìm thấy nhiều mặt hàng trong cùng một địa điểm.

Sự thay đổi đó đang tạo thêm dư địa cho các chuỗi siêu thị mini mở rộng mạng lưới. Theo ông Chinh Lê, Trưởng nhóm chuyên gia thị trường Trung tâm Nghiên cứu Kinh doanh và Hỗ trợ Doanh nghiệp (BSA), Việt Nam hiện có khoảng 10.000 siêu thị mini. Đến năm 2030, số lượng này được dự báo vượt 30.000 cửa hàng.

Tốc độ mở mới cũng gia tăng đáng kể, từ khoảng 5 cửa hàng mỗi ngày lên 10 cửa hàng mỗi ngày. Kênh siêu thị mini được kỳ vọng duy trì tốc độ tăng trưởng trên 20% mỗi năm.

Đáng chú ý, cuộc đua mở rộng không còn tập trung tại các đô thị lớn. Theo số liệu được ông Lê cho biết, khoảng 70% địa chỉ siêu thị mini mở mới nằm tại các xã. Các chuỗi như WinMart+, Bách Hóa Xanh, Co.op Food, Satrafoods và những thương hiệu mới gia nhập đang tìm kiếm cơ hội tại khu vực ven đô và nông thôn, nơi chi phí mặt bằng còn tương đối thấp và nhu cầu tiêu dùng tiếp tục phát triển.

Khảo sát trực tuyến người tiêu dùng tại Hà Nội và TP.HCM của Q&Me được dẫn trong các thông tin về thị trường cho thấy 81% người được hỏi lựa chọn siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi vì vị trí gần nhà hoặc nơi làm việc; 28% đánh giá cao giờ mở cửa thuận tiện.

Những con số này cho thấy lợi thế của mô hình không chỉ nằm ở quy mô chuỗi mà còn ở khả năng hiện diện sát nơi người dân sinh sống, làm việc. Khi một cửa hàng có thể đáp ứng nhu cầu mua sắm nhanh ngay dưới khu chung cư hoặc đầu ngõ, người tiêu dùng có thêm lý do để thay đổi thói quen.

Theo dự báo của BSA, thị phần bán lẻ truyền thống có thể giảm từ khoảng 68% năm 2026 xuống 60% vào năm 2030, trong khi kênh bán lẻ hiện đại tăng từ 16% lên 20%. Đây là dự báo về xu hướng chuyển dịch, không đồng nghĩa chợ và tiệm tạp hóa sẽ mất vai trò trên thị trường.

Thực tế, bán lẻ truyền thống vẫn có mạng lưới rộng, khả năng tiếp cận khách hàng sát khu dân cư và mối quan hệ quen thuộc giữa người mua với người bán. Tuy nhiên, khi các chuỗi hiện đại ngày càng tiến gần, những lợi thế này không còn đủ nếu cửa hàng thiếu hàng hóa ổn định, giá bán không minh bạch hoặc chưa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng phục vụ.

Áp lực cạnh tranh còn đến từ khả năng tổ chức nguồn cung. Chuỗi lớn có thể mua hàng với số lượng lớn, triển khai khuyến mãi đồng bộ và quản lý danh mục sản phẩm trên toàn hệ thống. Trong khi đó, tiệm tạp hóa nhỏ thường nhập hàng theo lô hạn chế, khó đạt mức chiết khấu tương đương và phải tự xử lý nhiều công việc từ nhập hàng, kiểm kê đến bán hàng.

Dù vậy, việc các chuỗi mở rộng nhanh cũng đặt ra bài toán hiệu quả kinh doanh. Theo các chuyên gia thị trường, quy mô lớn không tự động bảo đảm lợi nhuận nếu doanh nghiệp không kiểm soát được chi phí mặt bằng, nhân sự, logistics và hàng tồn kho. Vì vậy, cuộc đua bán lẻ không chỉ là ai mở được nhiều cửa hàng hơn, mà còn là ai có thể phục vụ đúng nhu cầu và duy trì hiệu quả tại từng điểm bán.

Từ giữ khách quen đến bán hàng đa kênh

TS Võ Thy Trang, Khoa Kinh tế, Học viện Tài chính cho biết, người dân ngày càng ưu tiên sự tiện lợi, khoảng cách gần nơi sinh sống, hạn chế di chuyển xa và yêu cầu trải nghiệm mua sắm liền mạch. Trong bối cảnh đó, mô hình bán lẻ hợp kênh, kết hợp cửa hàng truyền thống, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và giao hàng nhanh trở thành lựa chọn chủ đạo của nhiều doanh nghiệp bán lẻ.

Trước sự dịch chuyển ấy, bài toán đặt ra với tiệm tạp hóa không chỉ là giữ khách quen, mà còn là thay đổi cách vận hành để thích ứng với thị trường bán lẻ hợp kênh.

Theo ông Đinh Công Trí, Giám đốc chiến lược kinh doanh cấp cao tại TT Group, bán lẻ truyền thống vẫn có khả năng thích ứng nhờ sự gần gũi với cư dân và hiểu biết về nhu cầu tiêu dùng tại địa phương. Quá trình chuyển đổi đang diễn ra theo các hướng hiện đại hóa, phân hóa, số hóa và chuyên biệt hóa.

Trước hết, chủ cửa hàng cần thay đổi cách quản lý hàng hóa. Thay vì nhập hàng chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, người bán có thể theo dõi những mặt hàng bán chạy, thời điểm nhu cầu tăng và sản phẩm thường được mua cùng nhau. Từ đó, lượng hàng nhập được điều chỉnh phù hợp, hạn chế tồn kho kéo dài hoặc thiếu những mặt hàng thiết yếu.

Việc sắp xếp cửa hàng cũng cần được chú trọng. Hàng hóa phân nhóm rõ ràng, giá niêm yết dễ nhìn, quầy kệ sạch sẽ và sản phẩm còn hạn sử dụng giúp nâng cao trải nghiệm mua sắm mà không đòi hỏi khoản đầu tư quá lớn.

Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình này. Phần mềm quản lý bán hàng giúp theo dõi doanh thu, nhập xuất tồn; thanh toán bằng mã QR giảm phụ thuộc vào tiền mặt; còn các nhóm Zalo, Facebook giúp cửa hàng thông báo hàng mới, nhận đơn và duy trì liên hệ với khách quen.

Theo ông Trí, một bộ phận cửa hàng truyền thống đã ứng dụng phần mềm theo dõi tồn kho, sử dụng ứng dụng đặt hàng từ doanh nghiệp hàng tiêu dùng nhanh và kết hợp bán trực tiếp với trực tuyến. Những thay đổi này mở ra mô hình tạp hóa lai, trong đó cửa hàng không chỉ chờ khách đến mua mà còn chủ động tiếp cận người tiêu dùng trong khu vực.

Tuy nhiên, chuyển đổi số không đồng nghĩa phải sử dụng những hệ thống đắt tiền. Với cửa hàng nhỏ, điều cần thiết trước tiên là giải quyết những vấn đề cụ thể như thất thoát hàng hóa, quản lý công nợ, nhập hàng thiếu chính xác hoặc chưa tận dụng được lượng khách quen. Chỉ khi công nghệ giúp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí hoặc tăng doanh thu, khoản đầu tư mới thực sự có ý nghĩa.

Bên cạnh đó, tiệm tạp hóa cần tìm ra những lợi thế mà chuỗi lớn khó thay thế hoàn toàn. Đó có thể là khả năng giao hàng nhanh vào các ngõ nhỏ, linh hoạt bán những lượng hàng phù hợp với nhu cầu từng gia đình, hiểu thói quen của cư dân hoặc cung cấp những mặt hàng đặc thù tại địa phương.

Với các sạp chợ, lợi thế có thể nằm ở thực phẩm tươi, khả năng lựa chọn trực tiếp và mối quan hệ lâu năm với khách hàng. Để giữ lợi thế đó, người bán vẫn cần bảo đảm nguồn gốc hàng hóa, vệ sinh, chất lượng và giá cả minh bạch.

Trung bình mỗi tuần, WinMart ra mắt 2 siêu thị mô hình mới

Ở chiều ngược lại, các chuỗi siêu thị mini cũng phải giải quyết bài toán làm sao duy trì được sự thuận tiện khi mở rộng nhanh. Dữ liệu bán hàng, dự báo nhu cầu và quản lý tồn kho có thể giúp doanh nghiệp phân bổ hàng hóa tốt hơn giữa các điểm bán. Việc kết hợp cửa hàng vật lý với đặt hàng trực tuyến cũng mở rộng khả năng phục vụ, nhưng đòi hỏi quy trình giao nhận và cập nhật hàng tồn chính xác.

Ông Phạm Hồng Sơn, Tổng giám đốc MCC cho rằng doanh nghiệp cần trả lời được những câu hỏi chiến lược về thị trường mục tiêu, cách thức cạnh tranh và năng lực thực thi. Quan điểm này cũng có ý nghĩa đối với các hộ kinh doanh nhỏ: không phải mô hình nào đang phát triển cũng phù hợp để sao chép, và không phải mọi khoản đầu tư công nghệ đều đem lại hiệu quả.

Với người tiêu dùng, sự cạnh tranh giữa các mô hình bán lẻ mang lại nhiều lựa chọn hơn về giá cả, địa điểm và cách thức mua sắm. Tuy nhiên, quyết định lựa chọn vẫn phụ thuộc vào nhu cầu thực tế của từng gia đình: có người ưu tiên sự thuận tiện, có người quan tâm đến giá, trong khi những người khác coi trọng thực phẩm tươi và sự quen thuộc với người bán.

Châu Giang