Tại Hội nghị “Kinh nghiệm ứng phó và sử dụng hiệu quả biện pháp phòng vệ thương mại nhằm bảo vệ sản xuất trong nước” ngày 16/12, ông Nguyễn Phương Nam, Phó Cục trưởng Cục Quản lý cạnh tranh (QLCT), cho biết: “PVTM bao gồm các biện pháp chống bán phá giá (CBPG), chống trợ cấp và tự vệ. Đây là các “vũ khí” được WTO chấp thuận, giống như bức tường cuối cùng để bảo vệ sản xuất và hàng hóa trong nước. Tuy nhiên, mức độ nhận thức của DN Việt rất thấp, chỉ đến khi bị kiện rồi mới hoảng hốt tìm cách đối phó”.

Quan trọng nhất vẫn là sự bắt tay giữa các DN, phối hợp chặt chẽ với hiệp hội, DN thành viên và chủ động ứng phó với các vụ kiện, sẵn sàng khởi kiện và kháng kiện

Ngồi chờ bị kiện

Theo kết quả điều tra về PVTM của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), mức độ hiểu biết của DN về các biện pháp PVTM ở mức rất thấp. Chỉ có 1,89% DN Việt Nam đã tìm hiểu tương đối kỹ, hoặc đã là các bên liên quan. Còn lại, hơn 80% DN Việt Nam mơ hồ về PVTM (trong đó, 63,2% hoàn toàn không biết, 15,1% chỉ nghe nói mang máng, và 19,8% biết sơ sơ).

Con số 80% DN Việt Nam mơ hồ về thứ “vũ khí” để bảo vệ sản xuất trên “sân nhà” là con số rất đáng báo động trong bối cảnh “cuộc chơi” hội nhập của nước ta đang ngày càng sâu rộng.

Thống kê của Cục Quản lý cạnh tranh cho thấy, tính từ đầu năm 2005 tới nay, các DN Việt Nam phải đối mặt với 79 vụ kiện PVTM (trong đó, kiện CBPG là 46 vụ, kiện chống trợ cấp là 7 vụ, kiện tự vệ là 17 vụ và lẩn tránh thuế CBPG là 8 vụ). Riêng trong năm 2015, phát sinh 12 vụ việc (CBPG thép chiếm 7 vụ).

Trong khi ở chiều ngược lại, số vụ việc áp dụng các biện pháp sử dụng PVTM của các DN Việt Nam chỉ đếm trên đầu ngón tay (1 vụ kiện CBPG và 3 vụ kiện tự vệ thương mại). Những con số cho thấy mức độ “thụ động”, ngồi chờ bị kiện của DN Việt.

Ông Tô Thái Ninh, Phó Trưởng phòng Điều tra PVTM của DN trong nước (Cục Quản lý cạnh tranh), nhận định: “Việc bị các nước nhập khẩu áp dụng PVTM gây thiệt hại rất lớn cho DN Việt Nam, giảm sức cạnh tranh, mất thị trường, thậm chí lâm vào khốn khó và phải quay về “sân nhà” sống lay lắt”.

Câu hỏi đặt ra là, pháp lệnh PVTM đã được ban hành từ năm 2004, nhưng tại sao các DN Việt chưa thể tiếp cận với PVTM? Bà Nguyễn Hương Giang, Phó trưởng phòng Xử lý kiện PVTM của nước ngoài (Cục Quản lý cạnh tranh), lý giải: “Về chủ quan, DN Việt còn thiếu hiểu biết về PVTM, nguồn lực còn yếu, chưa đáp ứng được yêu cầu của các cơ quan điều tra khi muốn khiếu kiện, ý thức kháng kiện kém,… Về khách quan là do quy định, trình tự thủ tục điều tra còn mới, phức tạp, yêu cầu cao, thủ tục hành chính cồng kềnh, thời gian kéo dài (12-18 tháng)…”.

Liên kết mới đủ lực

Trách nhiệm không nhỏ cũng thuộc về cơ quan quản lý. Ông Nguyễn Phương Nam thừa nhận: “Cục QLCT đang quá tải vì phải “ôm” hầu hết các vụ việc kiện tụng, trong khi nguồn lực quá mỏng (chỉ có 34 người), nguồn kinh phí cũng chưa thể đáp ứng yêu cầu”. Bên cạnh đó, đội ngũ luật sư có chuyên môn, đủ năng lực còn rất thiếu, khiến các DN muốn áp dụng PVTM phải thuê luật sư nước ngoài với chi phí cao.

Vậy làm thế nào để DN có thể sử dụng tốt nhất các biện pháp PVTM trong thời gian tới, Luật sư Đinh Ánh Tuyết (Đoàn Luật sư IDVN) cho rằng: “Với trình độ hiện tại, Việt Nam khó thực hiện các vụ kiện chống trợ cấp (vì loại này cần sự phối hợp của chính phủ nước ngoài). Chúng ta nên chú trọng nâng cao năng lực thực hiện các vụ kiện CBPG và tự vệ”.

Theo bà Tuyết, kiện tự vệ có mức độ đơn giản hơn, thời gian từ khi nộp đơn khiếu kiện đến lúc phán quyết chỉ khoảng 8 tháng (có ngoại lệ). Điều kiện để đâm đơn kiện là chứng minh mức độ thiệt hại, sự gia tăng đột biến của hàng ngoại nhập, và mang tính chất không lường trước được.

Với kiện CBPG, thời gian có thể lên tới 18 tháng (có ngoại lệ). Điều kiện phức tạp hơn là phải chứng minh có hành vi bán phá giá, DN Việt bị thiệt hại (thua lỗ, mất thị phần, giá cả…), và phải có tư cách khởi kiện (điều kiện khởi kiện phải là DN hoặc nhóm DN chiếm 25% thị phần trong nước và được từ 50% DN trong nước ủng hộ, cùng với đó là vai trò của hiệp hội).

Đây là những sự chuẩn bị để các DN Việt có thể áp dụng những biện pháp PVTM. Tuy nhiên, để có được thắng lợi, các chuyên gia cho rằng DN cần tích cực phối hợp với cơ quan điều tra, luật sư trong suốt vụ việc, chủ động giữ liên lạc với các cơ quan Nhà nước để được giúp đỡ, sử dụng chuyên gia tư vấn, luật sư, theo dõi sát diễn biến, đa dạng hóa thị trường, sản phẩm….

“Trải qua quá trình tích lũy kinh nghiệm thực tế, các biện pháp PVTM của Việt Nam đang đạt được những kết quả tích cực. Nếu như trước đây DN nghe thấy bị kiện là “choáng” thì nay đã chủ động mang đơn đi kiện. Chủ động đề nghị kiện ra WTO, đặc biệt nhiều vụ kiện đã thành công như: vụ việc tự vệ dầu ăn (2012) chính thức phán quyết áp thuế 5% với hàng ngoại, hay vụ việc CBPG thép không gỉ cán nguội năm 2013, áp thuế từ 3.47%-31.78%…”, Phó Cục trưởng Nguyễn Phương Nam, kết luận.

Hiến Nguyễn