Trên thế giới hiện nay có 570 triệu nông trại gia đình, chiếm trên 90% tổng số nông trại. Trong đó, theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), 85% là nông trại nhỏ quy mô không dưới 2ha và nếu tính gộp với nông trại quy mô dưới 5ha thì tỷ lệ lên đến 95%. Phần lớn nông trại nhỏ tập trung ở các nước châu Á. Ở các nước đông dân như Trung Quốc, Ấn Độ, tỷ lệ nông trại dưới 1ha lần lượt là 93% và 63%.

Nhiều nước ở “bậc thang” cao hơn

Theo báo cáo của FAO, số lượng nông trại ở Indonesia, Philippines và Thái Lan tăng qua thời gian. Tổng số nông trại năm 2013 của Thái Lan tăng khoảng 2% so với năm 2003, riêng ở các tỉnh có kinh tế phát triển cao thì số nông trại giảm.

Indonesia có khoảng 22 triệu nông trại. Trong đó, số nông trại dưới 1 ha chiếm 68%, dưới 2ha chiếm 85% và lớn hơn 2ha chiếm 15%.

Thái Lan là nước có tiến trình đổi mới cơ cấu nông nghiệp vào tốp đầu trong ASEAN chỉ sau Malaysia, năm 2014 có 40% quy mô nông trại dưới 2ha, 37%dưới 5ha và 23% lớn hơn 5ha.

Ở Nhật Bản và Hàn Quốc, hai quốc gia này đều nhận thấy việc duy trì nông hộ nhỏ đã làm giảm tính cạnh tranh của ngành nông nghiệp trước hội nhập quốc tế, theo đó cả hai nước đều đã thực hiện một cuộc cải cách mới trong nông nghiệp, trong đó nổi bật là về sử dụng đất nông nghiệp để đổi mới nông hộ nhỏ.

Quay trở lại Việt Nam, Ts. Bùi Bá Bổng - Chuyên gia cao cấp FAO Việt Nam về an ninh lương thực, cho biết nông hộ nhỏ ở Việt Nam có thể xem là quá nhỏ, không chỉ ở quy mô mà còn ở các thửa ruộng.

Chương trình dồn điền, đổi thửa đã giảm thửa bình quân của nông hộ từ 5,8 thửa ở thời điểm năm 2006 còn 4,1 thửa đến 2014 (riêng Đồng bằng sông Hồng từ 6,6 thửa còn 4,4 thửa).

Trong tiến trình đổi mới cơ cấu nông nghiệp, Việt Nam đang đi sau nhiều nước

Tuy nhiên, trong tiến trình đổi mới nông nghiệp, các nước châu Á đang trên bậc thang cao hơn nước ta, hoặc bậc thang cuối cùng (đã hoàn tất công nghiệp hóa nông nghiệp).

Báo cáo của FAO chỉ ra, nếu lấy diện tích đất nông nghiệp năm 2011 chia cho dân số dự kiến năm 2050, thì diện tích đất nông nghiệp trên đầu người của Australia là 13 ha, New Zealand 2 ha và Mỹ 1 ha, trong khi Việt Nam là 0,1ha.

Cần tính toán để đi nhanh hơn

Vì vậy, theo các chuyên gia, để thúc đẩy đổi mới nông hộ nhỏ theo hướng tăng quy mô, không nên duy trì các quy định về hạn điền và thời gian được sử dụng đất của nông dân. Đổi mới này sẽ thúc đẩy việc cho thuê và thuê đất nông nghiệp để tăng quy mô nông hộ, nâng cao hiệu quả sản xuất và không sợ dẫn đến tích tụ đại điền.

Tuy nhiên, Nhà nước cần cân nhắc nên để thị trường điều tiết và Nhà nước hỗ trợ về chính sách và pháp lý, hoặc Nhà nước lập ra tổ chức môi giới chuyển nhượng đất nông nghiệp như Nhật Bản và Hàn Quốc. Các văn bản pháp quy về cho thuê, thuê đất của nông hộ cần được thiết lập.

Đồng thời, giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp. Việt Nam là nước trong tốp đầu của thế giới về tỷ lệ lao động nông nghiệp, hiện nay khoảng 42%, cao hơn so với một số nước trong ASEAN như Malaysia, Thái Lan, Indonesia, Philippines, còn nếu so với các nước phát triển thì khoảng cách còn xa (Nhật 3,45%, Hàn Quốc 6,1%, Mỹ 1,16%, Hà Lan 2,0%).

Vì vậy, con đường để giảm số lao động nông nghiệp ở Việt Nam còn rất dài. Tăng cơ hội việc làm phi nông nghiệp ngay tại địa bàn nông thôn là hướng đi bền vững, để giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp và giảm số lao động/nông hộ hoặc chuyển đổi cả nông hộ sang lĩnh vực khác.

“Tăng quy mô nông hộ là yếu tố cần, chứ không phải đủ, để cải thiện thu nhập của nông dân. Xu hướng các nước đã và đang áp dụng để cải thiện thu nhập của nông hộ nhỏ là lựa chọn sản phẩm có giá trị cao để sản xuất, gắn kết được nông hộ nhỏ với thị trường hoặc chuỗi giá trị sản phẩm nói chung như cánh đồng lớn, HTX, sản xuất theo hợp đồng...”, Ts. Bổng nhấn mạnh.

Theo Ts. Bổng, Việt Nam trong tiến trình đổi mới cơ cấu nông nghiệp đang đi sau nhiều nước, vì vậy cần tính toán để có thể đi nhanh hơn, trong đó thúc đẩy tái cơ cấu nông hộ nhỏ là một nhiệm vụ quan trọng.

“Qua kinh nghiệm của Hàn Quốc và Nhật Bản, Nhà nước cần thiết đổi mới chính sách đất đai để tạo sự thông thoáng, mở rộng thị trường và phương thức chuyển nhượng đất nông nghiệp nhằm nâng cao quy mô nông hộ và hiệu quả sản xuất”, Ts. Bổng nhấn mạnh.

Thy Lê