Ts.Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng hiện đang tồn tại nghịch lí là doanh nghiệp nhà nước (DNNN) nắm trong tay khoảng 130 tỷ USD, sử dụng tới 70% diện tích đất kinh doanh, hưởng nhiều ưu đãi về tín dụng nhưng hoạt động không hiệu quả, còn các DN tư nhân (DN nhỏ) được đánh giá là yếu và mong manh do thiếu tiềm lực về vốn, hỗ trợ từ chính sách. Những rào cản này đang bóp nghẹt cạnh tranh và sáng tạo của DN.

Nền kinh tế Việt Nam hiện nay có đặc điểm là sức cạnh tranh yếu và không công bằng dưới dạng độc quyền DNNN.

Cạnh tranh đang bị “bóp nghẹt”

Báo cáo đề dẫn về thể chế thị trường của Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết, các ngành tài chính ngân hàng, địa ốc và xây dựng chiếm tỷ lệ lớn trong tổng đầu tư nhưng năng suất của các ngành này thấp so với các ngành chế tạo.

DNNN nhận được nhiều đầu tư từ ngân sách và một phần rất lớn tín dụng DN. Thêm vào đó, ước tính DNNN sử dụng khoảng 70% diện tích đất kinh doanh. Tuy nhiên, nhiều DNNN hoạt động với năng suất thấp, thua lỗ hoặc lãi không đáng kể.

Một trong những nguyên nhân chính của những điểm yếu kinh tế là sự kiểm soát trực tiếp của Nhà nước đối với các yếu tố đầu vào và sự can thiệp vào nền kinh tế bằng sở hữu và các biện pháp hành chính. Hiện nay, tổng số vốn nhà nước ở trong các DNNN có giá trị khoảng 55 tỷ USD và tổng giá trị tài sản các DNNN nắm giữ là khoảng 130 tỷ USD.

Ngoài hơn 800 DNNN chưa cổ phần hóa, Chính phủ đang giữ phần vốn chi phối tại nhiều DNNN đã cổ phần hóa, nhưng DNNN này chưa có những thay đổi thực chất về quản trị DN.

Do vậy, nền kinh tế Việt Nam hiện nay có đặc điểm là sức cạnh tranh yếu và không công bằng dưới dạng độc quyền DNNN. Nhà nước vẫn nắm độc quyền và ấn định giá ở những yếu tố đầu vào chính như năng lượng và đất. Điều này đang tạo ra các tín hiệu thị trường sai lệch về chi phí cơ hội của nguồn lực và từ đó, nhiều quyết định đầu tư không hiệu quả vẫn được thực hiện, ảnh hưởng xấu đến kết quả tổng thể của nền kinh tế.

WB dẫn chứng, ở nhiều lĩnh vực khác, DNNN vẫn có vai trò thống lĩnh và có thể dễ dàng bóp nghẹt cạnh tranh, ví dụ như trường hợp Vinafood I và Vinafood II ở thị trường xuất khẩu gạo. Thực thi pháp luật yếu đã tạo điều kiện cho buôn lậu, hàng giả và gian lận trở nên tràn lan và gây ra tác hại cho sản xuất, phúc lợi người tiêu dùng và thu ngân sách.

Do vậy, WB đề xuất Chính phủ nên thu hẹp các lĩnh vực Nhà nước cần đầu tư nhằm tạo ra không gian lớn hơn cho khu vực tư nhân phát triển, đặc biệt là trong cung cấp dịch vụ và hạ tầng.

Chính phủ nên rút lui hoàn toàn khỏi các hoạt động thương mại và đầu tư phần vốn thu lại vào những lĩnh vực đầu tư công, bao gồm hạ tầng, giáo dục, y tế. Ví dụ không cần phải giữ cổ phần chi phối ở một số công ty phân đạm như công ty Đạm Phú Mỹ khi thị trường có cạnh tranh với nhiều DN sản xuất và nhập khẩu.

Cùng với đó là sắp xếp và áp đặt kỷ luật đối với DNNN để hỗ trợ cạnh tranh. Các chính sách và quy định cạnh tranh được tuân thủ, cần tách bạch các DNNN công ích khỏi các DNNN thương mại và loại bỏ các trách nhiệm công ích khỏi các DNNN thương mại.

Thiếu môi trường hỗ trợ

Sau đó, “điều quan trọng là Chính phủ buộc DNNN thương mại tuân thủ kỷ luật thị trường (bao gồm ngân sách cứng và chỉ tiêu lợi nhuận), để tạo ra một sân chơi bình đẳng cho các DN tư nhân để họ có thể hoạt động hiệu quả hơn và cung ứng hàng hóa và dịch vụ tốt hơn”, WB kiến nghị. Theo WB, sau 30 năm xây dựng nền kinh tế thị trường, khu vực DN tư nhân của Việt Nam vẫn yếu và mong manh. 97% DN tư nhân trong nước là DN vừa và nhỏ. Điều đáng lo hơn là khi các DN tư nhân gia tăng quy mô thì hoạt động lại kém hiệu quả hơn. Nghiên cứu của WB cho thấy, doanh thu trên tài sản và doanh thu trên lao động của các DN có trên 300 nhân công lại thấp hơn đáng kể so với các DN có dưới 100 nhân công.

Điểm yếu của khu vực tư nhân ở Việt Nam một phần là do tính không ổn định và không nhất quán của môi trường thể chế. Một báo cáo của Bộ Tư pháp cho thấy gần 2.500 văn bản quy phạm pháp luật và hành chính có dấu hiệu vi phạm quy định về xây dựng pháp luật trong giai đoạn 2009-2012 nhưng rất ít bị yêu cầu hủy bỏ. Số thông tư và văn bản hành chính đã tăng rất nhanh trong những năm gần đây, đạt gần 4.500 văn bản năm 2014.

Theo khảo sát chỉ số cạnh tranh cấp tỉnh PCI do VCCI thực hiện, chỉ 11% DN đồng ý rằng chính sách, pháp luật của trung ương là có thể dự đoán được. Điều này gây ra chi phí lớn cho DN khi tìm hiểu và tuân thủ pháp luật. Thay đổi nhanh chóng trong chính sách thuế, ví dụ như thuế tài nguyên, làm cho nhiều DN phải chịu lỗ vì họ không thể điều chỉnh kế hoạch kinh doanh kịp thời.

Thêm vào đó, mặc dù quyết tâm chính trị mạnh mẽ để hỗ trợ DN tư nhân, vẫn có nhiều hạn chế kinh doanh ở Việt Nam. Trong số 6.000 điều kiện kinh doanh mà Bộ KH&ĐT thống kê có nhiều điều kiện kinh doanh không đáp ứng yêu cầu này và tạo ra rào cản gia nhập thị trường, những rào cản đang bóp nghẹt cạnh tranh và sáng tạo trong kinh tế.

Ngoài ra, báo cáo PCI cho thấy, DN hiếm khi lựa chọn tòa án làm kênh giải quyết tranh chấp tin cậy và cải cách trong tư pháp là rất ít mặc dù đã có nhiệm vụ cụ thể trong Nghị quyết 19. Theo chỉ số môi trường kinh doanh của WB, giải quyết tranh chấp qua tòa ở Việt Nam mất 400 ngày. Điều này khiến hoạt động kinh doanh ở Việt Nam rủi ro và tốn kém hơn.

Đặc biệt, Báo cáo PCI 2014 cho thấy ,73% DN đồng ý rằng họ cần có quan hệ với các cơ quan nhà nước để tiếp cận thông tin và tài liệu. Điều này làm tăng chi phí cho DN và tạo ra một môi trường kinh doanh không công bằng, trong đó các DN kém hiệu quả hơn nhưng quan hệ tốt hơn sẽ thành công và làm cho DN hiệu quả hơn nhưng kém quan hệ hơn thất bại.

Lê Thúy