Báo cáo thực hiện Nghị quyết 19 và Nghị quyết 35 về cải thiện môi trường kinh doanh và phát triển doanh nghiệp (DN), ông Đậu Anh Tuấn, Trưởng Ban Pháp chế, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết các DN đánh giá môi trường đầu tư kinh doanh trong vài năm trở lại đây có sự cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, mức độ cải thiện là chưa đồng đều giữa các lĩnh vực, các địa phương. Chính phủ đặt mục tiêu cao, nhưng DN cảm thấy cải cách vừa phải.

Lạc quan tếu về thành tích

Theo ông Tuấn, các bộ đều thực hiện cắt giảm điều kiện kinh doanh (ĐKKD) nhưng mức độ thực chất của việc cắt giảm không đồng đều, thậm chí không đồng đều giữa các lĩnh vực khác nhau của cùng một bộ.

Từ góc độ của các DN, việc phải xin các giấy phép con vẫn diễn ra phổ biến và gặp nhiều khó khăn. Theo kết quả điều tra Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2017, vẫn có đến 58% trên tổng số DN phản hồi phải xin giấy phép kinh doanh có điều kiện, trong đó có 42% DN cho biết gặp khó khăn khi xin những giấy phép loại này.

Có đến hàng ngàn thủ tục kiểm tra chuyên ngành đối với các loại hàng hóa nhưng tính đến tháng 9/2018 mới chỉ có 68 thủ tục có thể thực hiện được trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.

Đặc biệt, trong 68 thủ tục này chỉ có duy nhất một thủ tục (khai báo hóa chất) là thực hiện điện tử hoàn toàn, các thủ tục khác dù DN có nộp hồ sơ điện tử vẫn phải nộp theo… một bản giấy! Như vậy, mức độ cải cách rất chậm.

Hiện đang có một nghịch lý về ứng dụng công nghệ thông tin trong thủ tục đăng ký DN. Theo đó, có đến 60% DN trả lời điều tra PCI cho biết họ đánh giá tốt việc ứng dụng công nghệ thông tin của cơ quan ĐKKD, nhưng mới chỉ có 13% các DN thực hiện thủ tục ĐKKD qua phương thức trực tuyến. Cá biệt có một số địa phương không có một DN nào trong số các DN được hỏi từng làm thủ tục ĐKKD qua mạng.

Về thanh tra, kiểm tra, 39,8% DN bị thanh kiểm tra từ hai lần trở lên và 13% vẫn có trùng lặp cho thấy vấn đề cải cách công tác thanh tra cần được đẩy mạnh hơn nữa. Có đến 43% số DN bị thanh kiểm tra về thuế, 30% về an toàn phòng chống cháy nổ và 20% về quản lý thị trường.

Theo các DN, chi phí vận tải vẫn là điểm nghẽn tương đối lớn đối với các DN tại nhiều địa phương. Các tỉnh đều có các kế hoạch cải thiện hạ tầng giao thông nhưng trên thực tế, hoạt động này vẫn chưa đáp ứng nhu cầu của DN. Hầu hết dự án hạ tầng giao thông của các tỉnh đều bị chậm, thời gian thi công kéo dài, khiến tốc độ lưu thông chậm, chi phí vận tải của DN tăng cao.

Cụ thể, tại khu vực miền Trung, Huế và Quảng Nam vẫn phụ thuộc nhiều vào cảng Tiên Sa để xuất khẩu hàng hóa. Các DN phản ánh chi phí dịch vụ tại cảng Tiên Sa hiện cao hơn nhiều so với các cảng khác.

Vẫn "trên nóng dưới lạnh"

Chính sách thu phí hạ tầng cảng biển của Hải Phòng với mức phí quá cao cũng gây khó khăn cho nhiều DN có hàng hóa xuất đi qua cảng này. Mức phí được nhiều DN đánh giá là rất cao.

Ví dụ, hàng hóa nhập khẩu, xuất khẩu thu 250.000 đồng, 500.000 đồng và 16.000 đồng cho mỗi container 20 feet, 40 feet và mỗi tấn hàng rời. Mức phí này gây khó khăn cho rất nhiều DN vì sẽ làm đội chi phí logistics.

Theo Ts. Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch VCCI, tình trạng "trên nóng dưới lạnh, trên nóng dưới nóng ở giữa lạnh" còn xảy ra. Hiện nay, có tình trạng nhiều bộ ngành, địa phương báo cáo lạc quan về thành tích nhưng DN cho biết họ không hưởng lợi. Vì vậy, thước đo quan trọng nhất của cải cách là sự hài lòng của người dân và DN, hiệu ứng thực tiễn là quan trọng nhất để đánh giá cải cách có thành công hay không.

Ts. Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), đánh giá cắt giảm ĐKKD, đơn giản thủ tục hành chính được làm theo cách nay bỏ vì chịu áp lực, ngày mai hết áp lực, hết nghị quyết sẽ phục hồi lại. Phục hồi "tinh vi" hơn nên khiến DN rất khó khăn.

Dẫn chứng từ việc sửa đổi Nghị định 15 thay thế Nghị định 38 về an toàn thực phẩm được đánh giá cao nhưng cũng phải mất 5 năm mới thay đổi, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan đánh giá chi phí xã hội bỏ ra là quá lớn. Mỗi năm, DN tốn 10 triệu ngày công và 3.700 tỷ đồng để thực hiện các thủ tục trên. Đáng lẽ sức lực của DN để lo cạnh tranh, nâng cao sức mạnh, chứ không phải lo "chiến đấu" với các quy định trên.

"Lạ lùng bộ máy sắp đặt từ trên xuống dưới mà ở dưới lạnh tanh cũng không làm gì được. Những chỗ không làm được thì phải đào thải, chứ cứ để tiêu tốn bao nhiêu tiền thuế của dân", bà Lan đặt vấn đề.

Theo bà Lan, cắt bỏ ĐKKD là trách nhiệm chứ không phải vì DN, cho DN. Cần đặt ra tiêu chuẩn cho bộ máy thế nào là ĐKKD hợp lý, chứ không thể tùy nghi nơi nào muốn thì cắt.

Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông tin cần có sự kết nối, liên thông với nhau. "Nhiều DN nói với tôi một cửa nhiều ngách, không qua ngách đó đừng hòng đến được cửa cuối cùng. Bộ máy nhà nước còn phân mảnh sẽ còn được thương mại hóa – tức là tìm cách để hành DN nhằm kiếm lợi", bà Lan chia sẻ.

Vì vậy, bà Lan đề nghị khôi phục lại "máy chém" ĐKKD. Chính phủ sẽ quyết định cắt giảm điều kiện nào không còn hợp, chứ không ngồi chờ từng bộ, từng ngành tự giác làm để rồi Chính phủ cứ phải "cầm tay chỉ việc" cho bộ ngành, địa phương phải cắt cái nào, trong khi xã hội thay đổi từng ngày.

Cùng với sức nóng của cơ quan quản lý nhà nước, bà Lan cho rằng các hiệp hội, DN cần tiếp tục "nóng" lên, cùng liên kết lại, lên tiếng nhiều hơn.

Đồng quan điểm, ông Cung cũng cho hay thực tế sự tham gia của hiệp hội trong cuộc chiến với ĐKKD, kiểm tra chuyên ngành chưa nhiều. Đây cũng là sự khác biệt giữa DN tư nhân Việt Nam với DN đầu tư nước ngoài. Sự cộng tác trong hiệp hội DN Việt Nam là rất yếu.

Theo đại diện UBND tỉnh Hưng Yên, đối thoại giữa cơ quan quản lý với cộng đồng DN sẽ giúp vỡ ra nhiều lẽ, nhưng thực tế thời gian qua hai bên ngồi lại với nhau còn ít. Hơn nữa, một DN rất khó kiến nghị tới cơ quan chức năng, tuy nhiên thông qua hiệp hội, DN có thể phản ánh được nhiều khó khăn, có thể nói hết, nói thật những gì mà mình đang gặp phải.

Lê Thúy