Chi phí lao động lớn đang là mối lo không chỉ với các doanh nghiệp (DN) Việt mà còn là băn khoăn khiến nhiều nhà đầu tư (NĐT) nước ngoài lo lắng, khi kinh doanh tại Việt Nam. 

Chi phí không tương xứng năng suất

Về chi phí liên quan tới lao động, ông Vũ Tiến Lộc - Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chia sẻ mức lương tối thiểu tăng hàng năm liên tục và ở mức cao (năm 2018 tăng 6,5% so với 2017) khiến chi phí sản xuất tăng (đặc biệt với các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày... nơi chi phí lương chiếm trên 70% giá gia công sản phẩm).

Phạm vi tiền lương làm căn cứ đóng BHXH đã mở rộng, bao gồm không chỉ tiền lương mà còn cả phụ cấp, các khoản thu nhập khác... dẫn tới tổng tiền bảo hiểm DN phải nộp tăng cao. 

Chưa kể, chi phí tuyển dụng và đào tạo lao động đang ngày càng chiếm tỷ lệ lớn trong tổng chi phí hoạt động của DN (theo Điều tra PCI, tỷ trọng của chi phí tuyển dụng lao động năm 2009 là 1% thì năm 2016 đã là 4,1%); trong khi năng suất và chất lượng lao động đầu vào hạn chế khiến chi phí này ngày một gia tăng.

Trước đó, ông Hiroshi Karashima - Chủ tịch Hiệp hội DN Nhật Bản tại Việt Nam, tính toán hiện mức lương tối thiểu của Việt Nam (ở khu vực 1) cao hơn mức lương ở lĩnh vực công nghiệp chính của Philippnes, trong khi Malaysia và Thái Lan đã hạn chế tăng lương tối thiểu.

Các DN cho rằng nếu bao gồm cả chi phí về phúc lợi xã hội và công đoàn thì chi phí lao động ở Việt Nam ngang bằng với chi phí lao động ở Thái Lan. Tốc độ tăng như vậy sẽ khiến Việt Nam mất khả năng cạnh tranh tương đối so với các nước láng giềng.

Bà Natasha Ansell - Chủ tịch Hiệp hội DN Hoa Kỳ, cũng cho rằng những sáng kiến phát triển LLLĐ sẽ nâng cao sản lượng, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào một yếu tố đầu vào cực kỳ quan trọng - chi phí lao động. 

Theo bà Natasha, trong những năm qua, việc tăng mức lương tối thiểu và chi phí các chương trình bảo hiểm bắt buộc đã không tương xứng với mức tăng năng suất. Kết quả là nhiều công ty trên khắp Việt Nam đang đối mặt với sự suy giảm về năng suất tính cho từng USD đầu tư cho nguồn nhân lực. Điều này hoàn toàn không bền vững chút nào. 

Một trong những quan ngại đặc biệt của các NĐT là đề xuất trong dự thảo của Bộ LĐ-TB&XH về yêu cầu các lao động nước ngoài đóng BHXH ở mức 18% lương. 

“Nếu được thực thi sẽ làm tăng chi phí một cách bất ổn cho nhiều DN đầu tư nước ngoài và không chính đáng, bởi các lao động nước ngoài sẽ không được hưởng lợi từ các khoản đóng góp bảo hiểm đó”, bà Natasha nói. 

Trước thực trạng trên, VCCI đề nghị có lộ trình tăng lương tối thiểu hợp lý, có các nguyên tắc về việc tăng lương (như phải có căn cứ khoa học gắn với tỷ lệ tăng năng suất lao động (NSLĐ), chỉ số giá tiêu dùng và tăng trưởng kinh tế). 

Nền tảng cải thiện sự cạnh tranh và hiệu suất của các DN đặt trụ sở tại Việt Nam là hiệu quả của lực lượng lao động
 

Hiện đại hóa giáo dục 

“Xem xét giới hạn phạm vi các khoản thu nhập làm căn cứ tính BHXH. Đề nghị rà soát để giảm bớt các điều kiện đầu tư, điều kiện kinh doanh không hợp lý, không cần thiết đối với các cơ sở, đơn vị giáo dục, đào tạo (trong đó có đào tạo nghề), tạo điều kiện để tăng số lượng các cơ sở đào tạo, qua đó tăng nguồn cung lao động có chất lượng cho DN, giúp giảm chi phí đào tạo, đào tạo lại tại DN, nâng cao NSLĐ”, đại diện VCCI cho biết. 

Ông Colin Blackwelll - Trưởng nhóm công tác nhân lực (VBF), cũng cho rằng nền kinh tế Việt Nam đang chuyển từ chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu và vấn đề cốt lõi của quá trình chuyển đổi là nâng cao NSLĐ. Tăng NSLĐ trong lĩnh vực sản xuất hiện đang diễn ra chậm chạp, kìm hãm khả năng đất nước đối với việc đạt được các mục tiêu kinh tế tổng thể năm 2020.

Để khắc phục tình trạng này, NSLĐ của người lao động phải được cải thiện và các công ty có trách nhiệm hỗ trợ để hiện thực hóa mục tiêu này. Khi quá trình này diễn ra thành công, các bên liên quan đều được hưởng lợi - cá nhân người lao động, DN và đất nước.

Ông Colin Blackwelll nói thêm cần có các cơ chế rõ ràng hơn về mức tăng lương tối thiểu toàn quốc sẽ cho phép các công ty lập kế hoạch ngân sách tốt hơn cho việc cải thiện các chương trình phúc lợi cho người lao động. 

Bà Natasha Ansell cũng cho rằng nền tảng cải thiện sự cạnh tranh và hiệu suất của các DN đặt trụ sở tại Việt Nam là hiệu quả của LLLĐ. Nhiều nghiên cứu chỉ ra chương trình giáo dục đã lỗi thời, giáo viên bị quá tải và lương thấp, sinh viên tốt nghiệp thiếu kỹ năng làm việc cho khu vực kinh tế tư nhân. 

Để tiếp tục thu hút đầu tư và nâng cao tay nghề cho LLLĐ, Chính phủ cần tiếp tục hành động để hiện đại hóa và nâng cấp hệ thống giáo dục quốc gia, đặc biệt là cấp trường nghề và đại học. 

“Hiện đại hóa giáo dục sẽ đảm bảo Việt Nam có một lực lượng quản lý, kỹ sư và kỹ thuật viên lành nghề có thể nâng cao chuỗi giá trị, khi nền kinh tế tăng trưởng”, bà Natasha cho biết. 

Thy Lê