Malaysia không có nhiều chính sách khuyến khích đầu tư sơ chế quặng thô, trong khi với tốc độ khai thác mỏ như hiện nay, dự kiến nước này sẽ cạn kiệt bauxite trong vòng 10 năm tới

Tiếng kêu cứu của người dân

Năm 2015, Malaysia vươn lên trở thành nước xuất khẩu bauxite hàng đầu thế giới, sau khi Indonesia có lệnh cấm xuất khẩu quặng thô, nhằm khuyến khích hoạt động sơ chế trong nước.

Tính từ tháng 1 - 11/2015, Malaysia đã xuất khẩu khoảng 20 triệu tấn bauxite sang Trung Quốc, nước sản xuất nhôm lớn nhất thế giới, tương đương 50% tổng lượng nhập khẩu bauxite của Trung Quốc và gấp hơn 6 lần cùng kỳ năm 2014.

Giới chuyên gia từng nhận định sự xuất hiện của Malaysia trên thị trường bauxite chính là bước ngoặt, mở ra một nguồn cung bauxite mới, nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất nhôm - kim loại được sử dụng trong xe hơi và lon đồ uống giải khát vì thân thiện với môi trường.

Tuy nhiên, hành lang pháp lý chưa đầy đủ, cộng với việc thiếu các biện pháp bảo vệ môi trường, đã trực tiếp và gián tiếp khiến các vùng biển ngoài khơi phía đông Malaysia bị ô nhiễm chất thải từ quá trình khai thác bauxite.

“Kể từ ngày 15/1, mọi hoạt động sẽ phải tạm dừng”, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và môi trường Malaysia - ông Tuanku Jaafar Wan Junaidi, tuyên bố trước báo giới. Ông Wan Junaidi còn cho biết chính phủ cũng sẽ không cấp phép mới xuất khẩu bauxite trong vòng 3 tháng tới.

Đợt mưa bão vừa qua tại Malaysia đã góp phần khiến nước thải xâm nhập vào hệ thống sông ở bang Pahang, khu vực diễn ra phần lớn hoạt động khai thác, làm gia tăng nguy cơ gây ô nhiễm các loài thủy sản đang sinh sống ở khu vực xung quanh thị trấn Kuantan, cũng như ảnh hưởng đến một trong những địa điểm du lịch nổi tiếng nhất Malaysia.

Bùn đỏ, sản phẩm chất thải từ quá trình tuyển rửa quặng bauxite, chứa nhiều hóa chất như thạch tím, thủy ngân và nhiều kim loại nặng. Người dân ở Kuantan đã không ít lần “kêu cứu” về các bệnh viêm da mà họ mắc phải, cũng như tình trạng ô nhiễm không khí, tất cả đều xuất phát từ cách thức xử lý chất thải kém hiệu quả.

Một khu khai thác bô-xít ở Bukit Goh thuộc bang Pahang của Malaysia

Nụ cười từ Australia

Lệnh cấm mới ban hành ảnh hưởng thế nào tới xuất khẩu của Malaysia trong dài hạn, sẽ là câu hỏi mà chỉ thời gian mới có đáp án. Tuy nhiên, rủi ro dễ nhận thấy nhất, chính là việc các đối tác Trung Quốc có thể chuyển hướng sang những nguồn cung thay thế, như Australia và Ấn Độ, cho dù giá cả có cao hơn, để duy trì hoạt động sản xuất nhôm phục vụ xuất khẩu.

Mặc dù vậy, theo nhận định của chuyên gia trong lĩnh vực này, quyết định của Malaysia chưa chắc đã gây nhiều phiền toái cho Trung Quốc, bởi Trung Quốc vẫn còn một lượng bauxite dự trữ đáng kể, từng nhập khẩu từ Indonesia, trước khi Indonesia đóng cửa xuất khẩu.

Thời gian gần đây, do thị trường trong nước có dấu hiệu nguội lạnh, nhiều doanh nghiệp sản xuất kim loại của Trung Quốc đã đẩy mạnh kênh xuất khẩu. Điều này lập tức ảnh hưởng tới giá cả trên thị trường quốc tế, điển hình là giá nhôm trên sàn giao dịch Luân Đôn đã rơi xuống gần mức đáy của 6 năm trở lại đây. Giá bauxite xuất khẩu từ Malaysia sang Trung Quốc rẻ hơn so với các nước khác như Australia, nhưng chất lượng bị xem là không tốt bằng. Để giải quyết vấn đề này, một số công ty khai thác lớn của Malaysia đã quyết định mua sắm trang thiết bị hiện đại hơn để giảm thiểu ô nhiễm và khai thác được bauxite chất lượng hơn.

Sự dễ dãi trong việc cấp phép khai thác bauxite ở Malaysia cũng từng là một đề tài gây tranh cãi về tác động của nó tới sự bền vững của ngành công nghiệp khai khoáng. Hiện tại, bang Pahang có 22 đơn vị khai khác mỏ được cấp phép và một cơ số công ty hoạt động “chui”. Chính phủ Malaysia đã dừng việc cấp giấy phép mới đối với hoạt động xuất khẩu bauxite và dự kiến khi lệnh cấm tạm thời này hết hiệu lực, thì quá trình cấp phép sẽ được thực hiện gắt gao hơn.

Có bên chịu thiệt thì cũng có phía hưởng lợi. Các công ty khai thác mỏ của Australia, nguồn cung lớn thứ hai của Trung Quốc, xem đây là cơ hội không thể tốt hơn để giành lấy khách hàng Trung Quốc. Trước đó vài tuần, tập đoàn khai khoáng Rio Tinto đã có được một hợp đồng bauxite trị giá tới 1,9 tỷ USD ở Australia nhằm đón đầu nhu cầu của quốc gia đông dân nhất thế gới đối với mặt hàng chiến lược này.

Hùng Anh