Sự ra đời của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ số 131/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/4/2026) cùng hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành đồng bộ gồm Nghị định số 100/2026/NĐ-CP và Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN đã mở ra một lối thoát định giá hoàn toàn mới đó là biến tài sản trí tuệ thành vốn tự có, thành tài sản thế chấp vay vốn ngân hàng và thước đo sinh tồn trên thị trường số. 

Tài sản được định giá và thế chấp vay vốn

Ông Nguyễn Văn Bảy, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệnhấnmạnh, Luật số 131/2025/QH15sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ cùng các văn bản hướng dẫn thi hành gồm Nghị định số 100/2026/NĐ-CP và Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN có hiệu lực từ ngày 01/4/2026 là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đăng ký, xác lập và bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp tại Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế số và đổi mới sáng tạo đang phát triển mạnh mẽ hiện nay.

Theo ông, các quy định mới không chỉ hoàn thiện khung pháp lý mà còn tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế số và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ.

Sự thay đổi về thể chế này diễn ra trong bối cảnh cơ cấu giá trị doanh nghiệp toàn cầu đã có những thay đổi mạnh mẽ. Nghiên cứu của Ocean Tomo, cho thấy, nếu như năm 1975, tài sản hữu hình như nhà xưởng, máy móc, đất đai chiếm tới 83% giá trị thị trường của các doanh nghiệp, thì đến năm 2025, 92% giá trị nằm ở tài sản vô hình như thương hiệu, sáng chế, bản quyền, bí quyết công nghệ, tài sản hữu hình chỉ còn vỏn vẹn 8%.

Trước thực trạng này, nông sản và khu vực kinh tế tập thể, HTX tại Việt Nam không thể đứng ngoài dòng chảy đó. Với việc sửa đổi, bổ sung 68 điều, bổ sung 3 điều và bãi bỏ 08 điều, Luật số 131/2025/QH15 hướng thẳng tới mục tiêu cụ thể: Đưa tài sản trí tuệ và chính hoạt động sản xuất kinh doanh của các đơn vị, cá nhân, tổ chức.

Lâu nay, điểm nghẽn lớn nhất của các HTX khi muốn mở rộng sản xuất chính là bài toán vốn. Đất đai nông nghiệp khó thế chấp, nhà xưởng quy mô nhỏ khiến ngân hàng e ngại. Nhìn thấy nút thắt này, Luật số 131/2025/QH15 đã tạo ra bước ngoặt mang tính cách mạng tại khoản 2 và khoản 3 Điều 8a. Lần đầu tiên, Luật quy định rõ chủ sở hữu được sử dụng quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) để thực hiện các giao dịch dân sự, thương mại, đầu tư; đồng thời Nhà nước chính thức khuyến khích sử dụng quyền SHTT để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn ngân hàng.

Nhưng làm sao để ngân hàng tin một thương hiệu chè Shan tuyết hay nhãn hiệu bưởi Soi Hà mà HTX đang khai thác có giá trị thực sự? Giải quyết vấn đề này, Điều 9a Nghị định số 100/2026/NĐ-CP đã ban hành quy định "xương sống", buộc các tổ chức phải lập Danh mục quyền SHTT để quản trị nội bộ. Danh mục này chính là "cuốn sổ đỏ vô hình" của HTX. Nó không chỉ theo dõi tình trạng pháp lý, thông tin tác giả, nguồn gốc hình thành, chi phí tạo ra mà bắt buộc phải ghi nhận tình trạng khai thác, giá trị thu được và giá trị ước tính do các tổ chức định giá chuyên nghiệp đưa ra.

Theo các chuyên gia tài chính, việc lập danh mục này tuy chưa thay thế ngay báo cáo tài chính theo Luật Kế toán (khoản 3 Điều 9a), nhưng nó là "hồ sơ năng lực" để HTX có thể làm việc với quỹ đầu tư hay ngân hàng. Kết hợp với Điều 70 Nghị định số 100/2026/NĐ-CP, Nhà nước sẽ hỗ trợ kinh phí xác định giá trị quyền SHTT cho các HTX, doanh nghiệp nhỏ và vừa; đồng thời tiên phong đặt hàng, mua sắm các sản phẩm, dịch vụ được tạo ra từ sáng chế, giống cây trồng được bảo hộ tại Việt Nam. Thậm chí, để chống rủi ro pháp lý khi mang tài sản đi cầm cố, Điều 114 Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN quy định rõ khi chuyển nhượng hoặc giao dịch quyền sở hữu công nghiệp đang thế chấp, bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của ngân hàng nhận thế chấp.

Số hóa chỉ dẫn địa lý

Sự mù mờ về thông tin lâu nay tạo không gian cho hàng nhái, hàng giả mạo chỉ dẫn địa lý (CDĐL). Nhiều HTX làm ra nông sản chất lượng cao nhưng đành bất lực nhìn sản phẩm bị đánh tráo xuất xứ trên thị trường.

Để chấm dứt tình trạng này, Điều 11b của Luật cùng Điều 9c Nghị định số 100/2026/NĐ-CP đã đặt nền móng cho Hệ thống thông tin quản lý chỉ dẫn địa lý quốc gia. Tất cả dữ liệu từ vùng chỉ dẫn địa lý, tình trạng hiệu lực, danh sách các HTX và hộ dân được trao quyền sử dụng, đến quy chế kiểm soát chất lượng sẽ được đưa lên hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa công khai. Tổ chức quản lý CDĐL và HTX có nghĩa vụ phải cập nhật dữ liệu liên tục vào hệ thống này.

Song song đó, một "trợ lý ảo" bảo vệ bản quyền lần đầu tiên xuất hiện trong quy định tại Điều 9đ và Điều 9e Nghị định 100/2026/NĐ-CP: Tự động hóa quy trình bảo vệ quyền SHTT trên không gian mạng.

Bằng việc ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn (Big Data) và phân tích hành vi, hệ thống sẽ tự động quét, phát hiện, cảnh báo và hỗ trợ gỡ bỏ các gian hàng giả mạo thương hiệu nông sản HTX trên các sàn thương mại điện tử. Đồng thời, Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì lập cơ sở dữ liệu giá giao dịch quyền SHTT theo Điều 9d. Nơi đây lưu trữ minh bạch giá chuyển nhượng, giá nhượng quyền của từng thương hiệu, giúp các đơn vị, trong đó có HTX có cơ sở tham chiếu chuẩn xác, không còn bị thương lái hay đối tác ép giá trên thương trường.

Ông Nguyễn Quốc Việt Đức, Phòng Pháp chế và Chính sách, Cục Sở hữu trí tuệ cho biết việc hoàn thiện thể chế từ Luật số 131/2025/QH15, Nghị định số 100/2026/NĐ-CP đến Thông tư số 10/2026/TT-BKHCN chính là sự kiện toàn pháp lý về sở hữu trí tuệ.

Do đó, đã đến lúc các HTX phải nhìn nhận tài sản trí tuệ là sinh mệnh kinh tế, chủ động kiểm kê, định giá và bảo vệ "vốn vô hình" để tự tin bước vào sân chơi toàn cầu.

Tùng Lâm