Dự báo mới đây của Bộ Công Thương cho biết, trong năm nay, ngành ô tô tiếp tục tăng trưởng tốt nhờ sự ổn định của nền kinh tế. Trong đó, chủ yếu tăng trưởng tập trung vào dòng xe du lịch khi nhu cầu sở hữu xe ngày càng cao, còn dòng xe thương mại tiếp tục chững lại do chêch lệch cung – cầu vận tải dưới áp lực từ chính sách quá tải đã ở mức cân bằng.

“Đối phó” ô tô nhập

Theo giới chuyên gia, khả năng bùng nổ thị trường ô tô của Việt Nam sẽ diễn ra vào năm 2020 – 2025. Khi đó, nhu cầu tiêu dùng trong nước sẽ tăng lên và sản xuất nội địa nếu không đáp ứng nổi sẽ phải nhập khẩu và sẽ không tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu khi có sự chuyển dịch mạnh mẽ cơ sở sản xuất, lắp ráp từ châu Âu, châu Mỹ sang châu Á.

Dự báo là vậy nhưng thực tế thị trường ô tô tại Việt Nam hiện nay ra sao? Số liệu từ Tổng cục Hải quan cho thấy, chỉ tính riêng trong nửa đầu tháng 3/2017, lượng ô tô nhập khẩu nguyên chiếc trên 6.300 xe, cao hơn cùng kỳ năm ngoái hơn 2.500 xe, trong đó xe con (dưới 9 chỗ ngồi trở xuống) đạt hơn 4.800 xe.

Điểm đáng lưu ý là giá xe nhập khẩu trong nửa đầu tháng Ba (chưa bao gồm thuế Nhập khẩu, thuế Tiêu thụ đặc biệt, thuế Giá trị gia tăng…) ở mức 259 triệu đồng/chiếc, giảm 150 triệu đồng so với những tháng trước, trong đó ô tô con có giá khai báo trung bình 193 triệu đồng/chiếc.

Xu hướng này được cho là diễn ra từ nửa cuối năm 2016 khi thị trường nhập khẩu ô tô trong nước bị tác động mạnh mẽ bởi những thay đổi chính sách về thuế, nhập khẩu xe cũng như tác động từ Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA).

Về áp lực cắt giảm thuế đối ô tô nhập khẩu, ông Trần Thanh Hải, Cục phó Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), cho biết: Ô tô chỉ cam kết cắt giảm thuế trong ATIGA và Khu vực Thương mại tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA), các hiệp định thương mại tự do (FTA) khác thuộc Danh mục loại trừ. Trong ATIGA, thuế nhập khẩu ô tô nguyên chiếc sẽ về 0% năm 2018; trong khi ACFTA, thuế nhập khẩu sẽ về 50% vào năm 2020.

Theo ông Hải, trong ASEAN, các quốc gia như Thái Lan và Indonesia có ngành ô tô rất phát triển. Đây là thách thức rất lớn đối với ngành sản xuất ô tô của Việt Nam. Khả năng nhập khẩu các mặt hàng ô tô và linh kiện sẽ tăng trong các năm tới.

Vấn đề đặt ra ở đây là làm sao để ngành công nghiệp ô tô Việt Nam vừa có thể yên tâm phát triển vừa đối phó được với ô tô nhập khẩu giá rẻ đến từ các quốc gia trong khu vực?

Việt Nam có nguy cơ bị rơi vào tình cảnh tương tự Philippines khi thị trường chưa phát triển, chính sách không rõ ràng, nhất quán, khiến các nhà sản xuất lắp ráp rút khỏi thị trường và chuyển sang nhập khẩu ô tô.

Cần có chính sách khuyến khích và duy trì sản xuất lắp ráp trong nước, trong điều kiện ngành công nghiệp ô tô còn non trẻ

Bảo vệ thị trường hợp lý

Chính thông tin gần đây từ Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) tại Tp.HCM cũng cho biết nhiều hãng ô tô Nhật có thể rút khỏi Việt Nam vì thực tế, công nghiệp hỗ trợ ở đây chưa phát triển cộng với nguyên nhân từ ATIGA.

Nhiều chuyên gia cho rằng Nhà nước đã bảo hộ cho ngành ô tô nội địa quá nhiều nhưng doanh nghiệp vẫn “không chịu” nội địa hóa. Việt Nam muốn làm ô tô phải có lợi thế về quy mô (thị trường phải đủ lớn, có thể là thị trường trong nước và nước ngoài); phải có tính sản xuất phân khúc rất cao, theo mạng sản xuất chuỗi giá trị.

Với thực tế trước mắt, chúng ta chỉ cần làm một bộ phận nào đó rồi chuyển sang lắp ráp. Nội địa hóa 100% giờ không còn phù hợp, thay vào đó, nên hình thành chuỗi cung ứng.

Dưới góc nhìn của một chủ doanh nghiệp đứng đầu ngành công nghiệp ô tô Việt Nam hiện nay, ông Trần Bá Dương, Chủ tịch Hội đồng Quản trị công ty CP Ô tô Trường Hải (Thaco), nhấn mạnh: Quy luật phát triển ngành công nghiệp ô tô ở các nước trên thế giới từ trước đến nay là bảo vệ thị trường hợp lý để được chuyển giao công nghệ và bắt đầu từ lắp ráp, từ đó phát triển công nghiệp phụ trợ, sản xuất linh kiện – phụ tùng, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa cho sản phẩm ô tô.

Theo ông Dương, chính sự phát triển công nghiệp phụ trợ với tỷ lệ nội địa hóa cao mới mang lại giá trị cho xã hội và nền kinh tế như là: Tạo ra việc làm, đào tạo, huấn luyện nguồn nhân lực có kỹ năng, chuyên môn kỹ thuật; Phát triển các ngành công nghiệp khác, nhất là cơ khí, điện tử, hóa chất; Giảm nhập siêu, giúp cân bằng cán cân thanh toán thương mại quốc tế khi nhu cầu sử dụng ô tô tất yếu ngày càng cao.

Ông Trần Bá Dương cũng bày tỏ sự tin tưởng khi thuế suất xe nguyên chiếc về bằng 0%, chắc chắn Chính phủ cũng sẽ có điều chỉnh thuế suất nhập khẩu của linh kiện cho sản xuất, lắp ráp trong nước với tỷ lệ giảm tương ứng nhằm khuyến khích và duy trì sản xuất lắp ráp trong nước, trong điều kiện ngành công nghiệp ô tô còn non trẻ.

Được biết, Thaco vừa ký kết Bản thỏa thuận đầu tư chiến lược với UBND tỉnh Quảng Nam để thúc đẩy mạnh ngành công nghiệp ô tô nội địa trong thời gian tới. Tổng vốn đầu tư của doanh nghiệp này vào Khu kinh tế mở Chu Lai trong cả hai giai đoạn gần 6 tỷ USD, nhằm hướng đến một nền công nghiệp ô tô mạnh cho Việt Nam.

Công ty này cũng đầu tư công nghiệp hỗ trợ nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa cho ô tô đạt tỷ lệ tối thiểu 40%, hướng tới xuất khẩu trong khu vực ASEAN; đầu tư khu công nghiệp mới có quy mô hơn 200 hécta nhằm thu hút công nghiệp hỗ trợ và các ngành nghề cơ khí vào Chu Lai. Cần lưu ý thêm, đây là doanh nghiệp tư nhân lớn nhất Việt Nam năm 2016 với tổng doanh thu hợp nhất đạt 67.000 tỷ đồng (tương đương 3 tỷ USD).

Sự thành công và những hoạt động đầu tư của Thaco rất đáng để những nhà sản xuất ô tô nội địa và các nhà hoạch định chính sách ô tô cùng suy ngẫm. Rõ ràng, nếu có chiến lược, chính sách phát triển công nghiệp cơ khí và ô tô nhất quán, đúng đắn và hợp lý thì ngành công nghiệp ô tô Việt không có lý gì không đủ khả năng phát triển.

Thế Vinh