Bản chất của "lobby" có mục đích trong sáng, và đã trở thành một nghề được công nhận trên thế giới. Tuy nhiên, ở Việt Nam, "lobby" lại được hiểu như một kiểu "chạy" giấy phép, "chạy" dự án cho doanh nghiệp (DN), một yếu tố tiên quyết khi dẫn đến thành công của dự án. Hệ lụy khôn lường chắc chắn là sự thiếu minh bạch, đội giá, khiến những "hành lang" ngày một dài, một thêm phiền toái, nhức nhối.
Lobby để "mở lối"…
Sự vụ nhà thầu Dự án Xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội tuyến số 1 (đoạn Ngọc Hồi - Yên Viên) - Công ty Japan Transportation Consultant Inc (JTC) khai phải "lại quả" cho một số quan chức của ngành giao thông không gây quá ngạc nhiên.
Sự việc dù mới chỉ là từ một lời khai, dù cơ quan chức năng chưa điều tra, vạch mặt, nhưng dư luận không ít người Việt tin những gì như tờ báo Yomiuri Shimbun của Nhật đưa tin, tin những gì mà ông Tamio Kakinuma - Giám đốc Công ty JTC thừa nhận với cơ quan Công tố Tokyo, tin con số phải "lại quả" 80 triệu Yên (khoảng 16,4 tỷ đồng) để được trúng thầu tư vấn cho Dự án ODA trị giá 4,2 tỷ Yên (khoảng 863 tỷ đồng Việt Nam).
Theo tiến sĩ. cầu đường Hồ Tuấn Sỹ, đường cao tốc ở Việt Nam đắt hơn thế giới cho dù điều kiện địa hình, địa chất, chi phí giải phóng mặt bằng, công nghệ quản lý, thi công... của Việt Nam có khác với các nước. Tuy nhiên, nếu phân tích, tính toán khoa học, xây dựng suất đầu tư cho 1km đường cao tốc ở Việt Nam không quá khó và hoàn toàn có thể công khai, nhưng dường như điều bí mật ấy luôn được ẩn giấu trong thời điểm hiện tại.
"Sự thiếu minh bạch trong tính toán, nguồn vốn đầu tư, hay nói cách khác, là các khoản chi phí hành lang DN phải trả, đã gây nên sự bất thường trong quá trình đầu tư xây dựng. Đó cũng chính là sự tham nhũng nhức nhối, mắt thấy, tay sờ thấy, nhưng không thể xử lý, vì xu thế xã hội hiện nay chưa bao giờ có DN nào đó khai lobby như thế nào, lobby bao nhiêu tiền, vì bản thân DN đang là người trong cuộc", ông Sỹ lo ngại.
Vẫn theo ông Sỹ, ở góc độ DN, sự có lãi (trên giấy tờ) chưa bao giờ vượt qua các "quan hệ" sẽ phải giải quyết, để có thêm những dự án. DN phải tính toán chi phí "ngoài luồng", một sự lobby vào những thông số xây dựng để thực hiện dự án. Chỉ ví dụ một dự án trúng thầu của ngành giao thông, để có được dự án, DN chỉ được nhận được nguồn tài chính tối thiểu 60 - 70% tổng dự án.

Tuyến đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông (Hà Nội)

Tìm cách đẩy mức đầu tư lên cao chính là lối thoát cho DN, để với số vốn chính thống được phê duyệt sau này, DN sẽ lấy lại 30 - 40% số vốn mất đi, để hoàn thành dự án. Chắc chắn điều này sẽ được phía trên chấp thuận, vì dù gì, lobby đã "mở lối".
Yêu cầu xử lý nghiêm vụ JTC
Chiều 24/3, Văn phòng Chính phủ đã phát Thông báo số 1940/VPCP-V1 về ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc về làm rõ thông tin đưa hối lộ tại Tổng công ty Đường sắt Việt Nam. Văn bản nêu rõ, thời gian qua, công luận báo chí đưa tin Tập đoàn Tư vấn giao thông Nhật Bản (JTC) đã khai báo với Văn phòng Công tố Tokyo (Nhật Bản) việc đưa hối lộ cho cán bộ thuộc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam để có được hợp đồng tư vấn thiết kế dự án sử dụng vốn ODA của Nhật Bản tại Hà Nội.
Phó Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc giao Bộ Công an chủ trì, phối hợp với Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao, Bộ GTVT, Bộ Ngoại giao chủ động xác minh, làm rõ và liên hệ với các cơ quan chức năng phía Nhật Bản để thu thập hồ sơ tài liệu về việc Chủ tịch JTC khai báo đưa hối lộ cho cán bộ thuộc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, nếu phát hiện có dấu hiệu tội phạm, thì khởi tố, điều tra để xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật, báo cáo Thủ tướng Chính phủ.
Cùng ngày, Bộ GTVT cũng đã có cuộc họp khẩn cấp xử lý thông tin tờ báo Nhật Bản phản ánh JTC đưa hối lộ một số quan chức ngành đường sắt để trúng thầu. Thứ trưởng Bộ GTVT Nguyễn Ngọc Đông đã giao Vụ Hợp tác quốc tế dự thảo công hàm gửi Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) và Đại sứ quán Nhật Bản về quan điểm xử lý vụ việc của Bộ rất khẩn trương, quyết liệt, rõ ràng và minh bạch.
Đồng thời, Bộ cũng sẽ có thư yêu cầu phía JTC cung cấp rõ danh tính những cá nhân nhận tiền theo báo chí Nhật nêu. Thứ trưởng yêu cầu, trong ngày 26/3, danh sách những cá nhân liên quan phải tổng hợp xong, ngay cả những cán bộ đã về hưu, cán bộ đã điều chuyển... Tất cả những cá nhân làm tại Ban Quản lý các dự án đường sắt từ năm 2008 đến nay phải có báo cáo tường trình, giải trình.
Theo quan điểm của Bộ trưởng Bộ GTVT Đinh La Thăng, Bộ sẽ kiên quyết, khẩn trương kiểm tra, làm rõ những vấn đề báo chí nêu và xử lý nghiêm khắc những vi phạm, bất kể người đó là ai, bởi điều này sẽ góp phần củng cố thêm mối hệ đối tác chiến lược sâu rộng giữa Việt Nam và Nhật Bản hiện nay.
Với vụ việc vừa "phát lộ", Bộ GTVT cũng đã có nhiều động thái tích cực, kiên quyết như báo cáo Thủ tướng Chính phủ, các bộ ngành liên quan, làm việc với Đại sứ quán Nhật Bản và JICA tại Hà Nội; chuẩn bị tiến hành thanh tra tất cả các dự án mà JTC đã tham gia, trước mắt là các dự án thuộc lĩnh vực đường sắt... Tuy nhiên, đây cũng vẫn chỉ là ở phần ngọn. Làm sao để không thể có những chuyện "lại quả", cấu kết để đưa, nhận hối lộ, tham nhũng mới là cái gốc.

-------------------------------

Có thể coi là "thông tin tố giác tội phạm"
Ông Nguyễn Đình Quyền - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tư pháp của Quốc hội
------------------------------------
Các thông tin từ phía Nhật có thể coi là "thông tin tố giác tội phạm" và theo quy định của pháp luật Việt Nam là đã đủ cơ sở để Bộ Công an vào cuộc xem xét, khởi tố vụ án ngay. Mặc dù giữa Việt Nam và Nhật chưa ký kết hiệp định tương trợ tư pháp nhưng hai nước đã tham gia Interpol (Tổ chức Cảnh sát Hình sự quốc tế). Chính vì thế, Văn phòng Interpol Việt Nam (C55 - Bộ Công an) có thể đề nghị Interpol Nhật hỗ trợ thông tin về tài liệu chứng minh hành vi đưa và nhận hối lộ cũng như danh tính những người liên quan ở Việt Nam để có cơ sở xử lý. Nếu đủ chứng cứ, sẽ khởi tố tiếp bị can.
Các cơ quan thuế vụ, công tố của Nhật thường làm việc rất chặt chẽ, cẩn thận. Chính vì thế, các thông tin vừa được công bố trên một tờ nhật báo uy tín như vậy sẽ có độ tin cậy rất cao và đó có thể coi là cơ sở để Bộ Công an xem xét.

Có nhiều điểm khá giống vụ PCI
Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Phó Chủ tịch Hội Luật gia Tp.HCM
------------------------------------
Vụ tố cáo này có nhiều điểm khá giống vụ án Huỳnh Ngọc Sĩ, nguyên giám đốc Ban Quản lý Dự án đại lộ Đông - Tây (Tp. HCM) nhận hối lộ năm 2008 của Công ty Tư vấn Quốc tế Thái Bình Dương (PCI - Nhật Bản). Nếu phía Nhật có đủ bằng chứng khẳng định hành vi "lại quả" số tiền lớn của JTC cho quan chức nhiều nước là một hành vi phạm tội hình sự thì có thể đề nghị cơ quan tư pháp phía Việt Nam hỗ trợ, giúp đỡ. Làm rõ nghi vấn nhận hối lộ số tiền lớn như vụ này sẽ được thực hiện các bước như vụ của Huỳnh Ngọc Sĩ nhưng cũng sẽ vướng phải không ít khó khăn.

Vẫn có tâm lý tin nhau hoặc nể nhau
Bà Phạm Chi Lan - Chuyên gia kinh tế
------------------------------------
Về mặt luật pháp, trước hết, tất cả các luật liên quan như Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư công phải được xem lại một cách rất nghiêm túc, chặt chẽ. Thứ hai, phải tăng cường bộ máy quản lý và giám sát của Nhà nước. Vì lâu nay có tình trạng buông lỏng rất rõ đối với các dự án đầu tư của Nhà nước. Đó là sau khi phê chuẩn xong, dường như buông lỏng cho các chủ đầu tư tự làm. Nhà nước vẫn có tâm lý tin nhau hoặc nể nhau quá nên phó mặc tiền của Nhà nước, là thuế của dân, trôi nổi thế nào tùy theo năng lực, đạo đức của những người làm trực tiếp, không có công cụ giám sát trực tiếp. Thực tế, hầu như các vụ lớn đều không phải do cơ quan chức năng Việt Nam tự phát hiện ra, mà chủ yếu từ phía nước ngoài, DN, hoặc qua báo chí phanh phui ra.

Việt Nguyễn