Thanh tra Chính phủ vừa ban hành Kết luận thanh tra số 467/KL-TTCP ngày 18/07/2026 về thanh tra chuyên đề công tác quản lý thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép, khai thác và vận chuyển đối với các mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại một số tỉnh khu vực phía Nam.

Cuộc thanh tra được thực hiện theo Quyết định số 656/QĐ-TTCP ngày 20/12/2024 của Tổng Thanh tra Chính phủ. Từ ngày 13/01/2025 đến 13/05/2025, Đoàn thanh tra tiến hành thanh tra tại UBND các tỉnh Đồng Tháp, Bình Phước, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, tập trung vào nhiều nội dung trong giai đoạn 2019-2024.

Kết luận cho thấy những hạn chế, khuyết điểm và vi phạm xuất hiện ở nhiều mắt xích, từ quy hoạch, khoanh định khu vực không đấu giá, cấp phép khai thác đến quản lý đất đai, thuế, phí, tiền cấp quyền và đóng cửa mỏ. Đáng chú ý, Thanh tra Chính phủ phát hiện tại một số mỏ có chênh lệch giữa sản lượng kê khai với cơ quan thuế và số liệu báo cáo cho cơ quan quản lý tài nguyên.

Khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường (VLXDTT) mang lại nguồn thu đáng kể cho ngân sách địa phương. Từ ngày 01/01/2019 đến 30/06/2024, số thu từ hoạt động này tại Đồng Nai đạt 3.379,2 tỷ đồng, Bình Phước 809,7 tỷ đồng, Bà Rịa - Vũng Tàu 736,2 tỷ đồng và Đồng Tháp 650,4 tỷ đồng. Tuy nhiên, kết luận thanh tra cho thấy phía sau nguồn thu hàng nghìn tỷ đồng vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần khắc phục.

Một trong những vấn đề nổi bật nằm ở quy hoạch và xác định khu vực không đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Tại Bình Phước, UBND tỉnh từng phê duyệt bổ sung quy hoạch thăm dò, khai thác và sử dụng đối với 7 mỏ VLXDTT có tổng diện tích 118,495 ha, gồm 6 mỏ đá xây dựng rộng 111,435 ha và một mỏ đất san lấp 7,47 ha.

Theo Thanh tra Chính phủ, Luật Khoáng sản năm 2010 không quy định việc “bổ sung quy hoạch khoáng sản” mà chỉ quy định điều chỉnh quy hoạch. Các mỏ được bổ sung cũng không thuộc những trường hợp điều chỉnh quy hoạch theo quy định được cơ quan thanh tra viện dẫn.

Kết luận còn chỉ ra quy hoạch khoáng sản giai đoạn 2016-2020 và 2021-2030 của 4 địa phương không thể hiện các khu vực VLXDTT được quy hoạch khai thác để cung cấp cho công trình sử dụng vốn ngân sách nhà nước, làm căn cứ khoanh định khu vực không đấu giá theo tiêu chí tương ứng.

Tại Bình Phước, 18 khu vực có tổng diện tích 647,22 ha được xác định khoanh định chưa đúng quy định. Ở Đồng Nai, Thanh tra Chính phủ đề cập 2 khu vực đá xây dựng rộng 14,5 ha, một khu vực sét gạch ngói 20 ha và 102 khu vực vật liệu san lấp rộng 563,55 ha. Bà Rịa - Vũng Tàu có 7 khu vực với tổng diện tích 54,74 ha liền kề các khu vực từng được cấp phép trước ngày 01/07/2011 được xác định khoanh định chưa đúng quy định.

Những tồn tại trong khâu khoanh định kéo theo vấn đề về cấp phép. Bình Phước đã cấp mới 25 giấy phép khai thác với tổng diện tích 319,24 ha tại các khu vực liên quan. Đồng Nai cấp mới một giấy phép khai thác sét gạch ngói rộng 20 ha và cấp lại giấy phép, bổ sung tổng cộng 17,1 ha cho 3 khu vực mỏ đá xây dựng.

Thanh tra cũng chỉ ra Đồng Nai gia hạn thời gian khai thác đối với 2 mỏ cát xây dựng có tổng diện tích 161,57 ha được cấp phép trước ngày 01/07/2011, trong khi các diện tích này không được khoanh định thuộc khu vực không đấu giá. Tại Bà Rịa - Vũng Tàu, cơ quan quản lý cho thăm dò, cấp lại 2 giấy phép khai thác đá với tổng diện tích 8,3 ha và gia hạn một mỏ cát rộng 13,87 ha tại các khu vực có giấy phép cũ đã hết hạn.

Ở chiều ngược lại, có những khu vực đủ điều kiện khoanh định không đấu giá nhưng chưa được đưa vào danh mục. Tại Đồng Tháp, 15 mỏ cát với tổng diện tích 746,23 ha được cho phép khai thác, tăng công suất theo cơ chế đặc thù để cung cấp vật liệu cho cao tốc Cần Thơ - Hậu Giang - Cà Mau và Cao Lãnh - An Hữu. Đồng Nai cũng có 5 mỏ đá xây dựng rộng 138,27 ha được xác định thuộc trường hợp đủ điều kiện khoanh định.

Một vấn đề khác được Thanh tra Chính phủ chỉ ra là sự thiếu phối hợp giữa cơ quan tài nguyên môi trường và cơ quan thuế. Qua đối chiếu hồ sơ kê khai thuế, phí với báo cáo sản lượng tại 14 mỏ thuộc Bình Phước, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu, cơ quan thanh tra phát hiện nhiều trường hợp khối lượng kê khai thấp hơn số liệu báo cáo cho cơ quan quản lý tài nguyên.

Tại Bình Phước, mỏ đá xây dựng xã Tiến Hưng, TP Đồng Xoài ghi nhận chênh lệch 603.877 m3 đất bóc thải. Mỏ đá xã Đồng Tâm, huyện Đồng Phú chênh 96.920 m3 đá và 101.077 m3 đất bóc thải, trong khi mỏ đá tại xã Lộc An của Công ty Thiên Phúc Bình Phước chênh 6.632 m3 đá và 81.273 m3 đất bóc thải.

Ở Đồng Nai, mỏ đá Tân Cang 3 chênh 80.351 m3 đá và 204.063 m3 vật liệu san lấp. Tại mỏ Soklu 4, 7.619 m3 vật liệu san lấp đã khai thác, thống kê tại cơ quan tài nguyên nhưng chưa kê khai thuế, phí; đồng thời việc áp dụng hệ số nở rời không đúng dẫn đến chênh 91.060 m3 đá chưa kê khai. Doanh nghiệp sau đó đã kê khai bổ sung vào tháng 05/2025.

Tại Bà Rịa - Vũng Tàu, mỏ đá Lô 11C chênh 86.760 m3 vật liệu san lấp. Việc áp dụng hệ số nở rời không đúng còn làm phát sinh chênh lệch 14.457 m3 đá chưa kê khai thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường. Một số doanh nghiệp liên quan đã thực hiện kê khai, nộp bổ sung trong tháng 04-05/2025.

Bất cập còn xuất hiện trong xác định tiền cấp quyền khai thác. Tại mỏ đá Mũi Tàu ở Bình Phước, Thanh tra Chính phủ xác định còn 247.285 m3 chưa được tính tiền cấp quyền. Tại Đồng Nai, tiền cấp quyền đối với đất đá tầng phủ trong giai đoạn từ ngày 01/01/2014 đến 31/12/2016 tại một số mỏ được kiểm tra cũng chưa được xác định, tính thu theo quy định.

Nợ đọng nghĩa vụ tài chính là vấn đề đáng chú ý khác. Đến ngày 30/04/2025, Bình Phước có 3 đơn vị khai thác VLXDTT nợ 9,865 tỷ đồng, chủ yếu là tiền cấp quyền khai thác. Bà Rịa - Vũng Tàu có một đơn vị nợ ngân sách 3,335 tỷ đồng, gồm 2,487 tỷ đồng thuế tài nguyên và khoảng 0,8 tỷ đồng phí bảo vệ môi trường, bên cạnh khoản nợ ký quỹ bảo vệ môi trường.

Thanh tra Chính phủ cũng phát hiện hoạt động khai thác diễn ra khi thủ tục đất đai chưa hoàn tất. Tại Bình Phước, một trường hợp được cấp phép hơn 28,7 ha, đã khai thác khoảng 9 ha nhưng mới hoàn thành thủ tục thuê 2,75 ha. Ngoài các trường hợp kiểm tra trực tiếp, địa phương còn 14 khu vực được cấp phép có hoạt động trên diện tích chưa hoàn thành thủ tục thuê đất và đã bị xử phạt hành chính.

Tại Đồng Nai, 4 mỏ chưa hoàn thành thủ tục thuê đất nhưng đã có hoạt động khoáng sản. Mỏ đá Thiện Tân 5 còn sử dụng 14.789,7 m2 ngoài ranh giới được cấp phép làm bãi chứa sản phẩm; mỏ Soklu 4 có 0,3 ha đất trong khu vực công trình phụ trợ thuộc khu vực cấm hoạt động khoáng sản.

Việc đóng cửa mỏ sau khai thác cũng tồn tại tình trạng chậm trễ. Bình Phước có 5 mỏ hết thời hạn khai thác nhưng đến tháng 03/2025 chưa lập đề án đóng cửa mỏ. Bà Rịa - Vũng Tàu có 11 mỏ hết hạn giấy phép chưa hoàn thành đóng cửa, trong đó 8 mỏ chưa lập đề án.

Từ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ yêu cầu các địa phương rà soát, khắc phục tồn tại, xử lý trách nhiệm tổ chức, cá nhân liên quan, đồng thời thu hồi, truy thu các nghĩa vụ tài chính còn thiếu hoặc nợ đọng theo quy định. Việc rà soát cũng bao gồm các vấn đề liên quan đến tiền cấp quyền, thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, đất đai và giấy phép khai thác.

Đáng chú ý, kết luận nêu rõ trong quá trình kiểm tra, rà soát và xử lý, nếu phát hiện hành vi vi phạm có dấu hiệu tội phạm, Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố phải chuyển thông tin, hồ sơ sang Cơ quan Cảnh sát điều tra để xem xét, xử lý theo quy định. Các địa phương được yêu cầu báo cáo kết quả thực hiện kết luận về Thanh tra Chính phủ trước ngày 30/09/2026 để tổng hợp, báo cáo Thủ tướng Chính phủ.

Xuân Bắc