Một điểm mới trong Báo cáo chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh PCI 2016 vừa công bố ngày 14/3 là ngoài câu hỏi về việc doanh nghiệp (DN) chọn tỉnh thành phố nào trong phạm vi Việt Nam nếu muốn mở rộng đầu tư, nhóm nghiên cứu đã mở rộng thêm lựa chọn đầu tư sang các quốc gia khác.

Kết quả cho thấy, có 223 DN cho biết, nếu thuận lợi, họ sẽ chọn đầu tư sang các quốc gia khác. Đứng đầu danh sách địa điểm hấp dẫn về đầu tư đối với DN tư nhân Việt Nam là Lào (66 DN), Hoa Kỳ (35 DN), Singapore (29 DN), Campuchia (27 DN), Nhật Bản (16 DN) và Myanmar (9 DN).

“Số lượng DN Việt Nam mong muốn mở rộng kinh doanh sang các nước khác, dù chỉ chiếm hơn 6% tổng mẫu, cũng là một cảnh báo không thể bỏ qua đối với các địa phương Việt Nam”.

Lào hấp dẫn hơn Việt Nam?

Ngoài hai lý do chính là cơ hội kinh doanh và quy mô thị trường, chất lượng điều hành tốt cũng là yếu tố quan trọng trong thu hút đầu tư. Đối với các DN lựa chọn Singapore hay Nhật Bản, yếu tố này tương đương với lý do hàng đầu.

Có 75% DN sẽ chọn Singapore không chỉ vì các cơ hội kinh doanh mà còn vì chất lượng điều hành. Đối với Nhật Bản, các tỷ lệ này là 75% chọn vì cơ hội kinh doanh và 69% chọn vì chất lượng điều hành.

“Số lượng DN Việt Nam mong muốn mở rộng kinh doanh sang các nước khác, dù chỉ chiếm hơn 6% tổng mẫu, cũng là một cảnh báo không thể bỏ qua đối với các địa phương Việt Nam”, nhóm nghiên cứu nhận định.

Báo cáo cũng nhấn mạnh rằng những DN đã mong muốn vươn ra ngoài biên giới chắc chắn là những DN hoạt động hiệu quả, vững chắc về tài chính. Nếu các địa phương không nỗ lực hơn nữa để thúc đẩy và xây dựng môi trường kinh doanh thông thoáng, thân thiện, nền kinh tế của quốc gia có thể sẽ bị thất thoát những nguồn lực quý giá cho phát triển.

Thực tế, điều tra PCI 2016 cho thấy vẫn tồn tại một “sân chơi” chưa bình đẳng giữa DN tại các tỉnh thành phố Việt Nam là tính minh bạch đi kèm với đó là chi phí không chính thức, thời gian thực hiện các thủ tục hành chính lớn.

Cụ thể, về cạnh tranh bình đẳng giữa các DN, kết quả điều tra PCI cho biết, từ giai đoạn 2006-2016 vẫn tồn tại một “sân chơi” chưa bình đẳng giữa DN tại các tỉnh thành phố Việt Nam.

Thiệt thòi nhất vẫn là nhóm DN dân doanh nhỏ và vừa. Tại tỉnh trung vị trong khảo sát trong hai năm qua, hơn 38% DN cho biết tỉnh ưu ái cho các công ty, tập đoàn của Nhà nước, tăng 6% so với năm 2013.

Về chỉ số tính minh bạch, mối quan hệ giữa cá nhân với công chức nhà nước tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong khả năng tiếp cận các thông tin, tài liệu quan trọng đối với hoạt động sản xuất kinh doanh của DN.

Năm 2016, 66% DN tại tỉnh trung vị cho biết, phải sử dụng các mối quan hệ để tiếp cận thông tin, cao hơn 16 điểm phần trăm so với mốc thấp nhất lịch sử năm 2008.

“Mức biến động của chi tiêu này tương đối mạnh, trồi sụt theo thời gian và chưa có xu hướng cải thiện ổn định, bền vững”, VCCI nhận định.

Đáng chú ý, chi phí không chính thức tiếp tục “đè nặng” DN tư nhân, giai đoạn 2014-2016 chưa có dấu hiệu cải thiện so với mốc 2006. Năm nay, trung bình có khoảng 66% DN tại tỉnh trung vị cho biết thường xuyên chi trả các khoản không chính thức, cao hơn 12-15 điểm phần trăm so với giai đoạn 2008-2013.

9-11% DN tham gia điều tra từ 2014 đến 2016 cho biết các khoản chi cho riêng mục này chiếm tới hơn 10% tổng doanh thu của họ, cao hơn hẳn mức 6-8% giai đoạn 5 năm trước đó.

Ngoài ra, DN cho rằng tình trạng nhũng nhiễu khi giải quyết các thủ tục cho DN vẫn phổ biến, chỉ tiêu này dù được cải thiện trong hai năm qua (giảm từ 65% năm 2013-2014 xuống còn 58% năm 2016) nhưng vẫn cao so với kết quả điều tra các năm trước đó (2006-2012).

Trao đổi với Thời báo Kinh Doanh về chi phí không chính thức, ông Trần Bảy, Giám đốc công ty cổ phần Trần Nam Trung, không trả lời chi phí không chính thức chiếm bao nhiêu phần trăm lợi nhuận của DN, cũng như phải trả chi phí này khi thực hiện các loại giao dịch, thủ tục hành chính gì.

Tuy nhiên, ông cho biết: “những chi phí không chính thức đó được DN xem như là “truyền thống” vậy. Như vậy, phải chăng việc chi trả các khoản chi phí không chính thức từ lâu đã trở thành, “luật bất thành văn”, thói quen của DN?

“Một bàn tay không vỗ thành tiếng”

Trên thực tế vấn đề chi phí không chính thức không chỉ diễn ra đối với các DN Việt Nam, mà đối với các DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) – đây vẫn được xem như là công cụ để giúp công việc giải quyết nhanh, theo ý muốn của DN.

Báo cáo PCI cho thấy, nhiều chỉ tiêu về tham nhũng vặt có chiều hướng giảm nhưng khoảng 25% DN FDI thừa nhận rằng họ đã trả tiền bôi trơn để có được giấy phép đầu tư và 13,6% trả hoa hồng khi cạnh tranh giành các hợp đồng của cơ quan nhà nước.

Trả lời câu hỏi, nếu từ chối chi hoa hồng, trong quá trình đấu thầu có gặp bất lợi không, 88% DN FDI cho rằng ít nhiều gặp bất lợi, 32% luôn luôn và 26% thường xuyên, 30% thỉnh thoảng.

“Kết quả này cho thấy “văn hoá chi trả hoa hồng” trong ký kết hợp đồng với cơ quan nhà nước có thể cản trở việc lựa chọn được nhà cung cấp dịch vụ tốt nhất, dẫn đến chi phí cao hơn và chất lượng kém hơn”, báo cáo này nhận định.
Đồng thời, theo đánh giá của các DN FDI, tình trạng tham nhũng trong năm 2016 có xu hướng giảm đáng kể.

Tuy nhiên, 49% DN đã phải chi trả các khoản chi phí không chính thức khi làm thủ tục thông quan. 56% nhận định rằng cán bộ nhà nước sử dụng việc giám sát tuân thủ pháp luật ở địa phương để đòi hỏi chi phí không chính thức từ các DN. 19% DN năm 2016 lựa chọn không sử dụng toà án khi có tranh chấp vì họ quan ngại về tình trạng “chạy án” trong quá trình giải quyết.

Để chống tham nhũng, theo Gs.Ts.Edmund Malesky, Đại học Duke, Hoa Kỳ, điều quan trọng là phải hiểu được hoàn cảnh cụ thể phát sinh của nó. Mặc dù tình trạng hối lộ là phổ biến, nhưng “một bàn tay không thể vỗ thành tiếng”.
Trong cuộc khảo sát DN FDI năm nay, nhóm nghiên cứu nhận thấy tình trạng chủ động đưa quà hay trả chi phí không chính thức cho cán bộ thanh tra, kiểm tra.

DN thấy việc đưa “phong bì” là một cách để giảm bớt gánh nặng của thanh tra cũng như giảm các suất bị phạt, trên 45% DN đã đưa quà và các chi phí không chính thức trong đợt thanh, kiểm tra trong năm 2016.

Trong trường hợp đưa quà hay hối lộ, chỉ 8% DN cho biết bị cán bộ thanh, kiểm tra đòi hỏi. Cho đến nay, nội dung có tỷ lệ trả lời cao nhất là các DN tin rằng hành vi này là phổ biến, “luật bất thành văn” và chủ động đưa quà cáp cho cán bộ dù không bị đòi hỏi.

“Sự phổ biến này chỉ ra mức độ nghiêm trọng của tham nhũng ở Việt Nam, minh hoạ mức độ khó khăn của cuộc chiến chống tham nhũng. Hối lộ đã trở nên quá phổ biến tới mức thậm chí hai bên cũng không cần phải trao đổi với nhau”, Gs.Ts. Edmund Malesky, Đại học Duke, Hoa Kỳ nhận xét.

Lê Thúy