Việt Nam hiện đang xuất khẩu rau quả đến 40 quốc gia và vùng lãnh thổ (năm 2015 xuất khẩu rau quả đạt 2,2 tỷ USD, tăng trưởng gần 50%, được cho là bứt phá ngoạn mục trong xuất khẩu nông sản).

Trong số 5 thị trường xuất khẩu rau quả lớn nhất của Việt Nam, ngoại trừ Trung Quốc, Nhật Bản, Mỹ, Nga và Hàn Quốc đều là những thị trường lớn có yêu cầu khắt khe về an toàn vệ sinh thực phẩm (phải áp dụng Quy trình sản xuất nông nghiệp tốt GAP).

Bước đi cần thiết

Ở trong nước, có đến 95% người tiêu dùng đã rất quan ngại về vệ sinh an toàn thực phẩm. Để cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu to lớn như vậy thì yêu cầu trước tiên đặt ra là nông sản Việt buộc phải đảm bảo an toàn, sạch.

Tại hội thảo “Nhận diện sản phẩm nông nghiệp organic Việt Nam – xu hướng phát triển và xúc tiến liên kết sản xuất tiêu thụ” do Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN&PTNT) tổ chức tại Tp.HCM ngày 12/5, Ts Nguyễn Quốc Vọng (Đại học RMIT, Australia) đã cảnh báo rằng nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước hai thách thức vô cùng lớn.

Hai thách thức đó là an toàn vệ sinh thực phẩm và biến đổi khí hậu. Trong tình hình người tiêu dùng đang rất lo ngại về thực phẩm không an toàn hiện nay, việc phát triển nông nghiệp hữu cơ (organic) là bước đi cần thiết và kịp thời cho nông nghiệp Việt Nam.

Theo Ts Vọng, nông nghiệp hữu cơ cần cổ suý ở đây không phải là nông nghiệp hữu cơ thời hoang sơ mà là một nền nông nghiệp luôn tuân thủ 4 nguyên tắc chính về sức khoẻ, sinh thái, công bằng và quan tâm.

Tuy nhiên, hiện trạng sản xuất nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam được cho là vẫn còn khiêm tốn. Theo Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, năm 2010, cả nước có 21.000 ha nông nghiệp hữu cơ. Đến năm 2012, diện tích tăng lên thành 23.400 ha, chỉ chiếm 0,2% diện tích đất sản xuất nông nghiệp.

Một điểm cần lưu ý là sản phẩm hữu cơ vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường vì giá cao hơn 50% đến 200% so với sản phẩm không hữu cơ. Theo Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT), việc mở rộng sản xuất nông nghiệp hữu cơ còn gặp nhiều thách thức do chưa có tổ chức nào cấp giấy chứng nhận cho sản phẩm hữu cơ, chính sách hỗ trợ cho sản xuất nông nghiệp hữu cơ vẫn chưa có.

Việc phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp hữu cơ ở các địa phương còn rất hạn chế, các tiêu chuẩn cơ bản cho sản xuất và chế biến hữu cơ vẫn chưa rõ ràng. Hơn nữa, để xuất khẩu, sản phẩm organic của Việt Nam phải được quốc tế công nhận. Điều này đòi hỏi phải xây dựng tiêu chuẩn sản xuất nông nghiệp hữu cơ tốt, xây dựng các tổ chức chứng nhận độc lập và tổ chức cơ chế quản lý.

Ts Lê Việt Nga, Phó vụ trưởng Vụ Thị trường trong nước (Bộ Công Thương), nhận định rằng các kênh phân phối chính là điều kiện sống còn của mặt hàng này. Các nhà sản xuất cũng có thể tự hình thành kênh phân phối riêng, nhưng như vậy thì chi phí sẽ rất cao, mất nhiều thời gian xây dựng thương hiệu và giá thành sẽ cao, khó cạnh tranh, dẫn đến thất bại. Vì vậy, cần thiết phải có sự kết nối giữa nhà sản xuất với nhà phân phối.

Việc phát triển nông nghiệp hữu cơ (organic) là bước đi cần thiết và kịp thời cho nông nghiệp Việt Nam

Cần cơ chế quản lý tốt

Thế nhưng, điều đáng lo lắng hiện nay mà ngành nông nghiệp hữu cơ nói riêng và nông nghiệp sạch nói chung của Việt Nam đang phải đương đầu chính là tình trạng sử dụng thuốc trừ sâu, chất kích thích tăng trưởng và hoá chất độc hại trong sản xuất nông nghiệp, chế biến thực phẩm.

Do đó, người tiêu dùng băn khoăn là làm sao để nông sản Việt được an toàn để đạt mức tăng trưởng cao khi xuất khẩu?Giới chuyên gia cho rằng giải pháp rất đơn giản. Trước hết, phải xây dựng Quy trình sản xuất nông nghiệp tốt cho từng ngành hàng và sau đó cần tổ chức cơ chế quản lý tốt.Về Quy trình sản xuất nông nghiệp tốt, Việt Nam đã ban hành 4 quy trình VietGAP cho rau quả tươi, chè búp tươi, lúa gạo, cà phê và 8 quy trình chăn nuôi tốt VietGAHP cho bò sữa, bò thịt, dê sữa, dê thịt, lợn, gà, ngan/vịt và ong.

Nếu áp dụng các quy trình VietGAP này một cách nghiêm chỉnh, nông sản Việt sẽ an toàn, sạch. Cũng theo Ts Nguyễn Quốc Vọng, vì nông sản là kết quả của một chuỗi sản xuất từ nông trại đến bàn ăn, gồm các khâu: gieo hạt, chăm sóc ngoài đồng, thu hoạch, sau thu hoạch, sơ chế, bảo quản, lưu thông chuyên chở, phân phối đến cửa hàng, để cuối cùng đến tay người tiêu dùng.

Cho nên, các nguy cơ ô nhiễm về hoá chất, sinh học và vật lý có thể xảy ra ở bất cứ khâu nào trong chuỗi. Cơ chế quản lý an toàn thực phẩm do vậy phải là cơ chế quản lý theo chuỗi sản xuất.

Thực tế cho thấy, việc kiểm tra từng khâu tuy cần thiết nhưng chỉ là một công đoạn nhỏ trong một chuỗi sản xuất dài phức tạp, nên phải gom về một mối, như một dàn nhạc cần một nhạc trưởng.

Trong khi đó, việc phân bổ trách nhiệm về an toàn thực phẩm cho nhiều bộ, ngành khác nhau mà không có một đầu mối quản lý sẽ tạo nên những khác biệt trong tiêu chuẩn, phương pháp đo lường.

Chính các khoảng hở giữa các khâu trong chuỗi đã đưa đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm, không bộ, ngành nào nhận lỗi về phía mình. Đấy cũng chính là thách thức lớn cho phát triển nông nghiệp sạch!

Thế Vinh