Doanh nghiệp (DN) nhỏ và vừa hiện chiếm hơn 97% tổng số DN tại Việt Nam. Khu vực này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận nguồn vốn của các SME vẫn còn nhiều rào cản.

Đối mặt khoảng trống vốn nhiều tỷ USD

Theo các chuyên gia, phần lớn SME gặp khó khăn khi tiếp cận các nguồn tài trợ từ hệ thống ngân hàng truyền thống. Điều này khiến khoảng cách giữa nhu cầu vốn của DN và khả năng cung cấp vốn của thị trường ngày càng gia tăng.

Tại diễn đàn “Kết nối đầu tư tác động: Nguồn vốn cho tăng trưởng” tổ chức ở Tp.HCM hôm 10/3, nhiều chuyên gia chỉ ra rằng khoảng 62% nhu cầu của các SME tại Việt Nam vẫn chưa được đáp ứng, tương đương với khoảng trống tài chính hàng năm lên tới 24 tỷ USD.

Con số này phản ánh nhu cầu vốn rất lớn của khu vực SME, đồng thời cho thấy hệ sinh thái tài chính vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển của khu vực kinh tế này.

Một trong những nguyên nhân lớn khiến các SME khó tiếp cận vốn, như chia sẻ của ông Jim Nickel, Đại sứ Canada tại Việt Nam, đó là yêu cầu tài sản thế chấp một cách khắt khe.

Còn theo ông Robert Kraybill, Giám đốc Đầu tư của Quỹ Đầu tư Tác động IIX, lịch sử tín dụng hạn chế vốn là những yếu tố thường gặp ở các SME tại Việt Nam trong giai đoạn đầu.

Vị giám đốc này chỉ rõ thêm, kinh nghiệm quản lý chưa đủ, làm tăng rủi ro đầu tư vào các SME Việt Nam. Đó còn là thách thức ở cấu trúc các thỏa thuận sao cho cân bằng giữa lợi nhuận tài chính và tác động đến kết quả. Nguồn cung các công cụ tài chính linh hoạt phù hợp với dòng tiền của SME còn hạn chế.

Kết quả là nhiều SME dù có tiềm năng tăng trưởng nhưng vẫn khó tiếp cận nguồn vốn cần thiết để mở rộng hoạt động.

Một thách thức khác của hệ sinh thái tài chính Việt Nam là sự thiếu hụt các công cụ tài chính linh hoạt dành riêng cho SME.

Nhiều SME cần các hình thức tài trợ phù hợp với dòng tiền và chu kỳ phát triển của DN. Tuy nhiên, thị trường hiện vẫn chủ yếu dựa vào các sản phẩm tín dụng truyền thống.

Trong khi đó, các mô hình tài chính phổ biến trên thế giới như: vốn tăng trưởng (growth capital), tài trợ dựa trên doanh thu (revenue-based financing), vốn vay mạo hiểm (venture debt), vẫn chưa phát triển mạnh tại Việt Nam.

Điều này khiến nhiều SME có tiềm năng tăng trưởng nhưng không thể tiếp cận nguồn vốn phù hợp với mô hình kinh doanh của mình.

Trong bối cảnh khoảng trống vốn cho SME ở Việt Nam ngày càng lớn, đầu tư tác động (impact investment) đang được xem là một giải pháp tiềm năng.

Đầu tư tác động là hình thức đầu tư nhằm đạt được hai mục tiêu song song: tạo ra lợi nhuận tài chính và mang lại tác động tích cực cho xã hội hoặc môi trường.

Xu hướng này đang phát triển mạnh trên toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia đang nỗ lực thực hiện các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs).

Cơ hội cho đầu tư tác động

Ông Robert Kraybill cho biết để đạt được các mục tiêu phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu, thế giới cần khoảng 4.000 tỷ USD mỗi năm.

Theo ông, để huy động được nguồn vốn khổng lồ này, các quốc gia cần xây dựng một hạ tầng tài chính đủ mạnh để dẫn dắt dòng vốn tư nhân đến những lĩnh vực đang có nhu cầu phát triển lớn.

Trong khu vực Đông Nam Á, ông Robert Kraybill chỉ rõ Việt Nam đang được đánh giá là một trong những thị trường tiềm năng cho đầu tư tác động.

“Một trong những yếu tố quan trọng thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư quốc tế là cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 của Việt Nam”, ông nói.

Cam kết này đang thúc đẩy sự phát triển của nhiều lĩnh vực kinh tế xanh và bền vững, bao gồm: năng lượng tái tạo, nông nghiệp bền vững, tài chính toàn diện, công nghệ phục vụ cộng đồng, các giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu.

Hơn thế nữa, cộng đồng DN tạo tác động tại Việt Nam cũng đang ngày càng phát triển.

Những DN này không chỉ tập trung vào lợi nhuận mà còn hướng tới giải quyết các vấn đề xã hội và môi trường thông qua mô hình kinh doanh của mình.

Mặc dù có nhiều tiềm năng, hệ sinh thái đầu tư tác động tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế.

Một trong những thách thức lớn nhất là cách thiết kế cấu trúc đầu tư.

Các nhà đầu tư cần cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận tài chính và mục tiêu tạo ra tác động xã hội hoặc môi trường. Việc đạt được sự cân bằng này không phải lúc nào cũng dễ dàng, đặc biệt khi làm việc với các DN còn non trẻ.

Ngoài ra, thị trường vẫn thiếu các nguồn vốn được gọi là “patient capital” – tức là những khoản đầu tư chấp nhận thời gian hoàn vốn dài hơn để hỗ trợ DN phát triển bền vững.

Các công cụ tài chính như: tài chính hỗn hợp (blended finance), trái phiếu tác động (impact bonds), quỹ đầu tư chuyên biệt…, vẫn chưa được phát triển rộng rãi tại Việt Nam.

Một thách thức khác là sự thiếu liên kết giữa các thành phần trong hệ sinh thái.

Hiện nay, các DN tạo tác động, nhà đầu tư, trung tâm ươm tạo và các tổ chức tăng tốc khởi nghiệp vẫn chưa có nhiều nền tảng kết nối hiệu quả để chia sẻ nguồn lực và mở rộng hợp tác.

Trong bối cảnh nguồn vốn ODA ngày càng thu hẹp, vị Đại sứ Canada tại Việt Nam cho rằng Việt Nam cần tăng cường huy động nguồn lực từ khu vực tư nhân.

Theo Đại sứ Jim Nickel, câu hỏi quan trọng đặt ra là làm thế nào để mở rộng quy mô đầu tư từ mức vài triệu USD hiện nay lên hàng trăm triệu USD, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của nền kinh tế.

Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên trong hệ sinh thái.

Các nhà đầu tư cần phát triển những mô hình tài chính mới phù hợp với đặc thù của DN tạo tác động. Trong khi đó, các tổ chức hỗ trợ DN như trung tâm ươm tạo và chương trình tăng tốc cần giúp DN nâng cao năng lực quản trị và minh bạch tài chính.

Các đối tác phát triển quốc tế cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ kinh nghiệm và xây dựng các cơ chế tài chính sáng tạo.

Khoảng trống tài chính 24 tỷ USD đối với SME vừa là thách thức, vừa là cơ hội để Việt Nam phát triển các mô hình tài chính mới.

Nếu được khai thác hiệu quả, dòng vốn đầu tư tác động có thể giúp SME Việt Nam tiếp cận nguồn lực cần thiết để mở rộng hoạt động, đồng thời góp phần giải quyết nhiều vấn đề xã hội và môi trường.

Trong dài hạn, việc xây dựng một hệ sinh thái đầu tư tác động mạnh mẽ không chỉ giúp thu hẹp khoảng trống vốn cho SME, mà còn góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trong khu vực.

                                                                                 Thế Vinh