Ngành gỗ và nội thất Việt Nam đã chinh phục 176 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm cả những thị trường cực kỳ khó tính, mang về nguồn thu không nhỏ. Cụ thể là năm 2025, ngành này đã mang về 17,3 tỷ USD doanh thu xuất khẩu, là minh chứng rõ nét cho năng lực sản xuất và tầm vóc của ngành.

"Mỏ vàng" 5 - 7 tỷ USD nhưng bị coi là sân chơi phụ

Thế nhưng, một thực tế đầy nghịch lý đang diễn ra, đó là trong khi sản phẩm đồ gỗ Việt tự tin hiện diện ở khắp các thị trường toàn cầu, thì tại  thị trường nội địa với hơn 100 triệu dân lại chưa được nhìn nhận và đầu tư tương xứng.

Theo Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, tính trung bình mức chi tiêu cho sản phẩm gỗ ở thị trường nội địa hiện nay xấp xỉ 50 USD/người/năm. Như vậy, quy mô thị trường nội địa hiện đạt khoảng 5 tỷ USD và dự báo sẽ tăng trưởng từ 7 - 9%/năm, vọt lên mốc khoảng 7 tỷ USD trong 5 năm tới. Đáng chú ý, nếu tốc độ tăng trưởng GDP duy trì trên 10%, dư địa phát triển cho ngành gỗ trong nước sẽ còn lớn hơn rất nhiều.

Nhu cầu tiêu dùng nội địa đang được thúc đẩy mạnh mẽ từ nhiều động lực thực tế. Trước hết là sự phát triển của hạ tầng nhà ở và căn hộ, điển hình là mục tiêu của Chính phủ về việc hoàn thành 159.000 căn hộ nhà ở xã hội trong năm 2026. Theo tính toán, nếu mỗi chủ căn hộ dành khoảng 100 triệu đồng cho đồ gỗ nội thất, đây đã là một không gian thương mại cực kỳ tiềm năng.

Bên cạnh đó là sự đa dạng hóa phân khúc ứng dụng. Thị trường nội địa không chỉ dừng lại ở bàn ghế, giường, tủ gia đình mà gỗ đang được ứng dụng cho các công trình có cấu trúc lớn bằng công nghệ ghép khối hộp. Ngành giấy và bao bì tăng tốc theo đà phát triển của thương mại điện tử và logistics để thay thế nhựa. Ngành năng lượng sinh học (viên nén) và vật liệu sinh học mới (sợi gỗ) cũng mở ra không gian tiêu thụ khổng lồ.

Dù tiềm năng rất lớn, thị trường nội địa lâu nay vẫn chưa được quan tâm, hoặc chỉ được xem như phương án dự phòng khi xuất khẩu gặp trắc trở.

Tại toạ đàm “Định vị thị trường nội địa: Động lực tăng trưởng của ngành gỗ Việt trong tương lai” ngày 6/8, ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP.HCM (HAWA), cho rằng đến nay, Việt Nam chưa có một hệ thống dữ liệu tin cậy về doanh nghiệp, thị trường, truyền thông hay hội viên. Khi thiếu dữ liệu chuẩn xác, việc kết nối giữa nhà sản xuất, nhà thiết kế, doanh nghiệp vật liệu xây dựng và chủ đầu tư bất động sản trở nên tự phát, thiếu tính hệ thống.

Ông Lê Đức Nghĩa, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty Gỗ An Cường, cho rằng hiện nay, nói đến gỗ Việt thường nói đến xuất khẩu với con số khoảng 17-18 tỷ USD/năm. Nhưng thông tin về thị trường nội địa để doanh nghiệp tiếp cận vẫn còn thiếu nên các doanh nghiệp khó định vị được thị trường trong nước để có kế hoạch rõ ràng.

Ngoài ra, việc thiếu các bộ tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc (như phát thải formaldehyde, nguồn gốc gỗ…) khiến các doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc bị đánh đồng với sản phẩm kém chất lượng.

Một vấn đề hiện nay là mặt hàng năng lượng sinh học có tiềm năng rất lớn. Theo thống kê của Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, mỗi năm, Việt Nam xuất khẩu 6-8,5 triệu tấn viên nén. Nhưng ở thị trường trong nước, khả năng tiêu thụ viên nén rất ít, chủ yếu mang tính thử nghiệm. Trong khi đây là một trong những sản phẩm giải quyết được bài toán thay thế các vật liệu đốt gây ô nhiễm môi trường.

Đáng chú ý hơn, tại nhiều cơ quan chính quyền và công trình công cộng ở trong nước, thói quen sử dụng nguồn gỗ ngoại nhập hoặc gỗ không có nguồn gốc rõ ràng, độ rủi ro cao vẫn còn tồn tại kéo theo niềm tin của người tiêu dùng về đồ gỗ, nội thất Việt vẫn chưa cao.

Muốn có thị trường lớn, luật chơi phải lớn

Để thị trường nội địa thực sự trở thành trụ cột vững chắc song hành cùng xuất khẩu, ngành gỗ Việt Nam cần một cuộc cải cách toàn diện từ tư duy quản lý, chính sách nhà nước cho đến chiến lược kinh doanh của từng doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý phải dứt khoát loại bỏ tư duy coi thị trường trong nước là "sân sau" hay nơi tiêu thụ hàng dạt mỗi khi xuất khẩu tắc nghẽn. Bối cảnh thương mại quốc tế nhiều biến động. Chẳng hạn như việc thị trường Mỹ đang tăng cường kiểm tra, phòng vệ thương mại khắt khe đối với đồ nội thất Việt. Điều này càng đòi hỏi thị trường nội địa phải được đặt ngang hàng với các thị trường xuất khẩu lớn.

Từ thực tế, ông Lê Đức Nghĩa, cho biết An Cường là đơn vị thành công ở thị trường trong nước mới vươn ra thế giới. Hiện tại, thị trường nội địa đóng góp tới 65% doanh thu của doanh nghiệp.

Trong quá trình sản xuất kinh doanh, An Cường xác định cả thị trường nội địa và xuất khẩu đều quan trọng, đều đòi hỏi sự chuyên nghiệp đồng bộ từ khâu nguyên liệu, nhân sự, nghiên cứu phát triển (R&D) cho đến tiếp thị... “Nên nếu làm thị trường nội địa thì phải chuyên nghiệp, không thể manh mún, chụp giật. Còn sản xuất kinh doanh theo kiểu manh mún, chụp giật thì doanh nghiệp vẫn còn phải đi thu tiền lẻ”, ông Lê Đức Nghĩa nhấn mạnh.

Nhưng muốn doanh nghiệp làm ăn chuyên nghiệp tại thị trường nội địa, điều đầu tiên là cần lấp khoảng trống về dữ liệu với các thông tin về quy mô, nguyên liệu, doanh nghiệp, tiêu chuẩn, kỹ thuật bắt buộc. Đi liền với đó là cần phát triển công nghiệp nội địa để phục vụ sản xuất phụ trợ (sản phẩm bề mặt, phụ kiện). Bởi hiện nay nhiều doanh nghiệp đồ gỗ, nội thất vẫn phải nhập những sản phẩm bề mặt, phụ kiện, làm gia tăng chi phí, gây tình trạng bị động trong sản xuất.

Một nền kinh tế đồ gỗ lành mạnh không thể xây dựng trên nền tảng thiếu minh bạch. Do đó, các chuyên gia cho rằng gỗ hợp pháp phải được coi là tiêu chuẩn duy nhất và tối thiểu cho cả xuất khẩu lẫn tiêu dùng trong nước.

Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, cho biết điểm yếu lớn của thị trường nội địa hiện nay là có cầu nhưng chưa có hạ tầng thị trường. Điều này là vì thị trường đồ gỗ nội thất vẫn bị phân mảnh trong tay các hộ gia đình, làng nghề, doanh nghiệp nhưng thiếu chuẩn chung, thiếu minh bạch xuất xứ, thiếu thương hiệu dịch vụ, chuẩn kỹ thuật yếu (gỗ xây dựng, ván), dữ liệu thiếu. Kết quả là người tiêu dùng trả tiền cho sản phẩm đồ gỗ nhưng sản phẩm vẫn chưa hợp pháp, thiếu an toàn, chưa bền vững, chưa có trách nhiệm xã hội.

Muốn có thị trường lớn, theo ông Ngô Sỹ Hoài, luật chơi phải lớn. Và để tạo ra thị trường lớn cho chuyển đổi xanh,Nhà nước phải đi đầu bằng các quy định mua sắm công xanh, đóng vai trò là khách hàng lớn định hình và dẫn dắt toàn bộ hệ sinh thái sản xuất bền vững. Bởi đây là nhóm khách hàng có nhu cầu ổn định (nhà ở xã hội, trường học, bệnh viện, trụ sở công, nhà văn hoá, công trình thích ứng khí hậu…). Khi nhà nước mua sản phẩm đồ gỗ đạt tiêu chuẩn , doanh nghiệp sẽ có động lực đầu tư sản xuất hàng loạt, giúp giảm giá thành, nâng chất lượng và tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Sự chủ động đầu tư và chinh phục thị trường hơn 100 triệu dân không chỉ là bước đi chiến lược giúp ngành gỗ Việt vững vàng trước những sóng gió thương mại toàn cầu, mà còn là bàn đạp quan trọng. Khi đã làm chủ và khẳng định vị thế vững chắc tại "sân nhà", đồ gỗ Việt Nam sẽ có điểm tựa vững chắc hơn bao giờ hết để tiến ra chiếm lĩnh thị trường khu vực ASEAN và củng cố vị thế trung tâm kiến tạo sản phẩm nội thất của toàn châu Á.

Tùng Lâm