Thực tế khảo sát, đánh giá hiệu quả hoạt động của các HTX tại một số tỉnh khu vực miền núi phía Bắc như: HTX rau hoa Mộc Châu, HTX Gia Thịnh, HTX 19/5, HTX rau an toàn Tự nhiên ở các huyện Mộc Châu và huyện Vân Hồ (tỉnh Sơn La) cho thấy những HTX này làm ăn rất hiệu quả. Nhưng, họ đều có một điểm chung là không tiếp cận được với nguồn vốn vay của ngân hàng, cũng như chính sách đất đai còn nhiều rào cản để họ phát triển.

Chính sách và thực tế

Từ năm 2010 đến nay, Chính phủ ban hành Nghị định số 41/2010 “về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn”; Quyết định số 63/2010 “về chính sách hỗ trợ nhằm giảm thất thoát sau thu hoạch đối với nông sản, thủy sản”.

Các quyết định này đã mở ra cơ chế, chính sách ưu đãi cho các HTX, tổ hợp tác (THT), chủ trang trại… được vay vốn ngân hàng đến 500 triệu đồng không cần phải thế chấp tài sản. Nghĩa là, khi tổ chức, cá nhân có đủ tư cách pháp nhân và có phương án sản xuất kinh doanh khả thi, hiệu quả là được tiếp cận nguồn vốn này. Thế nhưng, thực tế khi các HTX đem phương án kinh doanh của mình đến trình ngân hàng để được vay vốn thì đều bị từ chối.

HTX rất cần vốn để hoạt động và dù đã có những quy định của Chính phủ về việc tạo điều kiện cho các HTX được tiếp cận với nguồn vốn, nhưng ngân hàng lại có những lý lẽ của mình và thực tế chính sách quy định hỗ trợ cho HTX nông nghiệp trong thời gian qua vẫn chưa có HTX nào được tiếp cận với nguồn vốn theo đúng nghĩa ưu tiên.

Ông Nguyễn Viết Xuyên - Giám đốc HTX hoa Mộc Châu, cho biết sản xuất nông nghiệp công nghệ cao cần rất nhiều vốn để đầu tư, từ nhà kính nhà lưới, đến giống… nhưng những tài sản của HTX, ngân hàng lại không chấp nhận để thế chấp, do đất sản xuất chủ yếu họ đi thuê. HTX Gia Thịnh chuyên trồng hoa lan và cây cảnh ở huyện Vân Hồ, do ông Nguyễn Chí Chinh làm giám đốc, được thành lập từ năm 2007, với 15 thành viên, vốn điều lệ gần 5 tỷ đồng. HTX này làm ăn khá hiệu quả, doanh thu mỗi năm hàng chục tỷ đồng. Tuy nhiên, theo ông Chinh, sản suất nông nghiệp chịu nhiều rủi ro cao và thời gian đầu tư dài, nên rất cần lượng vốn lớn để quay vòng, nhưng HTX không thể tiếp cận được nguồn vốn của các tổ chức tín dụng.

“HTX không tiếp cận được với nguồn vốn do nhiều lý do. Ngân hàng không thể thẩm định được giá trị sản phẩm nông nghiệp để định giá. Bên cạnh việc không có tài sản để thế chấp với ngân hàng thì còn là vì tính pháp lý của HTX không cao. Có gì để đảm bảo đâu, đất thì đi thuê, muốn vay phải lấy giấy tờ nhà của các thành viên HTX ra mà đi vay”, ông Chinh nói.

Hiệu quả, nhưng các HTX ở Mộc Châu vẫn không tiếp cận được vốn vay ngân hàng

Rào cản từ đất đai

Ông Nguyễn Viết Xuyên cho rằng cùng với vốn, chính sách đất đai đang là rào cản lớn kìm hãm sự phát triển của HTX. Hầu hết các HTX làm ăn lớn hiện nay đều phải đi gom đất, thuê đất của các hộ nông dân, các nông - lâm trường làm ăn không hiệu quả và một số quỹ đất khác với thời hạn thuê từ 3 - 5 năm.

Trong khi đó, đất thuộc tài sản hầu như không có, mà có thì lại khó khăn trong việc cấp quyền sử dụng đất. Chính những khó khăn này, dù nhìn ra tiềm năng của sản xuất nông nghiệp, nhưng các HTX không dám mạnh dạn đầu tư, vì đầu tư vào nông nghiệp ít nhất từ 3 - 5 năm mới thấy được hiệu quả. Khi bắt đầu có hiệu quả, nếu bị thu hồi đất, hoặc không thuê được đất nữa, HTX sẽ hoàn toàn mất trắng. Vì những lý do đó, các HTX không dám mạnh tay đầu tư dù biết có thể có hiệu quả cao, nhưng cũng không khác gì đánh bạc

Ông Mai Đức Thịnh - Giám đốc HTX 19/5 (Mộc Châu), chia sẻ: “Sản xuất nông nghiệp mà không có đất thì làm ăn sao được. HTX tôi toàn đi thuê, nay họ dọa đòi, mai họ đòi nâng giá hợp đồng, thật sự đau đầu. Có mấy ngàn mét vuông đất mua được, nhưng mãi cũng không được cấp sổ đỏ để có giá trị thế chấp ngân hàng”.

PGs.Ts. Chu Tiến Quang - chuyên gia nông nghiệp, cho rằng để HTX phát triển, cần phải cởi trói một cách toàn diện cho HTX, đặc biệt là tín dụng và đất đai. Bởi khi đã có Luật, thì phải có chính sách ưu tiên đặc thù. Rõ ràng, HTX được xác định là thành phần KTTT quan trọng, nhưng việc quan tâm, tháo gỡ những khó khăn cho HTX trong thời gian qua chưa tương xứng với kỳ vọng vào sự phát triển của HTX.

Chu Khôi