Hành trình đánh thức "kho báu" dược liệu vùng cao của nữ giám đốc HTX người Ca Dong

Sinh ra và lớn lên tại Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam trước đây, nay là xã Nam Trà My, thành phố Đà Nẵng, chị Hồ Thị Mười sớm nhận ra giá trị kinh tế của những sản vật núi rừng.

Tốt nghiệp ngành Nông nghiệp, Trường Đại học Nông lâm Huế, chị trở về quê làm cán bộ khuyến nông tại Trung tâm Kỹ thuật nông nghiệp. Những năm tháng gắn bó với cơ sở giúp chị hiểu điều kiện sản xuất, tập quán canh tác và những khó khăn của đồng bào Ca Dong, Xơ Đăng, Bh’noong.

Trong những chuyến đi bản, chị bắt gặp nhiều loại dược liệu quý được người dân khai thác, mang về nhưng chưa có đầu ra ổn định. Tài nguyên hiện diện ngay dưới chân nhà, song giá trị kinh tế lại chưa tương xứng.

Người dân có công sức, có sản vật, nhưng thiếu thông tin thị trường, kỹ thuật sơ chế và phương thức tiêu thụ phù hợp. Đó cũng là điểm nghẽn khiến không ít hộ miền núi khó chuyển lợi thế tự nhiên thành thu nhập bền vững.

Năm 2009, từ suy nghĩ ấy, chị Mười bắt đầu thu gom, buôn bán dược liệu với quy mô nhỏ. Không chọn cách chỉ mua bán theo những gì người dân mang đến, chị trực tiếp đến từng bản làng hướng dẫn bà con trồng, chăm sóc, thu hái, phơi khô và bảo quản nguyên liệu.

Cách làm của chị Mười đặt nền móng cho mối liên kết giữa người sản xuất và người thu mua, đồng thời từng bước hình thành tư duy làm hàng hóa, với ưu tiên về chất lượng, nguồn cung ổn định, minh bạch về nguồn gốc và cách chế biến.

Từ những mẻ dược liệu sơ chế trong căn kho nhỏ, chị từng bước xây dựng Cơ sở sản xuất dược liệu Mười Cường. Năm 2016, chị mạnh dạn đầu tư hàng trăm triệu đồng mua máy móc, phát triển chế biến sâu, đưa trà giảo cổ lam túi lọc ra thị trường.

Với số vốn ban đầu khoảng 200 triệu đồng, cơ sở chính thức được thành lập, mở ra giai đoạn chuyển từ buôn bán nguyên liệu sang sản xuất sản phẩm có giá trị gia tăng. Chè dây túi lọc và trà giảo cổ lam được phát triển thành sản phẩm OCOP 3 sao, tạo dấu mốc quan trọng trong hành trình nâng tầm dược liệu địa phương.

Điểm đáng chú ý trong mô hình Mười Cường là sản xuất không dừng ở việc khai thác lợi thế sẵn có. Chị Mười chủ động tìm hiểu nhu cầu khách hàng, cải tiến cách đóng gói, chế biến và phân phối để đưa dược liệu truyền thống đến gần hơn với người tiêu dùng.

Từ chè dây, giảo cổ lam, chuối hột khô, rượu lúa rẫy đến các sản phẩm từ sâm, danh mục hàng hóa ngày càng đa dạng. Những nguyên liệu vốn quen thuộc trong đời sống đồng bào được chuyển hóa thành sản phẩm có hình thức thương mại, thuận tiện sử dụng và phù hợp làm quà tặng.

Việc có sản phẩm đạt OCOP 3 sao không chỉ mang ý nghĩa chứng nhận chất lượng. Với một cơ sở ở vùng cao, OCOP còn là cơ hội chuẩn hóa quy trình, hoàn thiện bao bì, nâng cao khả năng nhận diện và tiếp cận những kênh phân phối rộng hơn.

Với những dược liệu quý như sâm Ngọc Linh, chị Mười lựa chọn bảo quản, kinh doanh nguyên liệu tươi và chế biến theo nhu cầu khách hàng. Cách tiếp cận này đòi hỏi sự am hiểu nguyên liệu, khả năng bảo quản và trách nhiệm với chất lượng sản phẩm.

Năm 2017, chị Mười đại diện Việt Nam tham dự Hội chợ quảng bá sản phẩm ASEAN tại Singapore, đồng thời thuyết trình về dược liệu và các sản phẩm thảo mộc do mình sản xuất.

Với một nữ doanh nhân người Ca Dong khởi nghiệp từ vùng núi xa, sự kiện ấy mở rộng không gian quảng bá, giúp chị tiếp cận cách thức giới thiệu sản phẩm trong môi trường giao thương quốc tế.

Đến nay, HTX Cộng đồng dược liệu Sâm Ngọc Linh hình thành mạng lưới liên kết gồm 20 hộ trồng giảo cổ lam, 15 nhóm hộ trồng chè dây và 8 tổ hợp tác trồng dược liệu dưới tán rừng.

Mỗi năm, HTX và cơ sở sản xuất của gia đình chị Mười thu mua khoảng 2–3 tấn mỗi loại dược liệu, phân phối khoảng 2.000 hộp sản phẩm, đạt doanh thu xấp xỉ 1,2 tỷ đồng, hình thành hoạt động thương mại tương đối ổn định, tạo đầu ra cho nhiều nhóm hộ và đưa nguyên liệu vào chuỗi chế biến.

Đến nay, HTX đã xây dựng chuỗi giá trị khép kín từ thu mua, sơ chế, bảo quản đến chế biến và phân phối. 11 điểm bán lẻ trên cả nước giúp sản phẩm tiếp cận khách hàng ngoài địa bàn, đồng thời tạo thêm việc làm cho phụ nữ dân tộc thiểu số.

Cũng cần nói thêm, ở Nam Trà My, phát triển dược liệu dưới tán rừng còn gắn với yêu cầu bảo vệ tài nguyên và sinh kế lâu dài. Khai thác tự phát có thể làm suy giảm nguồn cây thuốc, trong khi trồng trọt, chăm sóc và thu hái theo quy trình tạo cơ hội chủ động nguồn nguyên liệu.

Vai trò của HTX vì thế không đơn thuần là nơi tập hợp các hộ để bán chung sản phẩm, mà phải trở thành tổ chức kinh tế có phương án kinh doanh, quản trị minh bạch và cơ chế phân chia lợi ích rõ ràng.

Thời gian tới, dư địa phát triển của mô hình nằm ở việc nâng chất lượng thay vì chỉ gia tăng số lượng. Chuẩn hóa vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, hoàn thiện hồ sơ sản phẩm, nâng cấp bao bì và mở rộng kênh bán hàng sẽ giúp HTX củng cố niềm tin thị trường.

Hành trình của chị Mười và HTX cho thấy đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà hoàn toàn có thể trở thành chủ thể tổ chức sản xuất, làm chủ sinh kế, tạo cơ hội cho cộng đồng và góp phần xây dựng diện mạo nông thôn vùng cao bằng chính nội lực của người dân.