Ở xã Khánh Hưng, một hộ vài hecta khó tạo lợi thế khi làm việc với doanh nghiệp. Khi nhiều nông hộ cùng vào HTX, diện tích nhỏ được gom thành vùng sản xuất lớn, có quy trình thống nhất và sản lượng đủ để hình thành chuỗi hàng hóa.

Gom nông hộ nhỏ thành vùng sản xuất lớn

HTX Dịch vụ Thương mại Nông nghiệp Cây Trôm là một trường hợp như vậy. Thành lập năm 2017, HTX ban đầu có 29 thành viên, vốn điều lệ 1,5 tỷ đồng và khoảng 30ha lúa sản xuất theo hướng hữu cơ.

Đến năm 2026, số thành viên chính thức đã tăng lên 103 người. Diện tích lúa sản xuất theo hướng hữu cơ đạt khoảng 220ha, trong khi vùng nguyên liệu HTX duy trì khoảng 800ha, cùng các tổ sản xuất liên kết khoảng 700ha mỗi năm.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở mức tăng diện tích. Đằng sau những con số này là quá trình tập hợp nông hộ vào cùng một cách làm, thay cho tình trạng mỗi nông hộ tự quyết định giống, vật tư, kỹ thuật và đầu ra.

Ông Bùi Văn Tuấn, Giám đốc HTX Cây Trôm, cho biết trước đây nông hộ trong xã quen sản xuất lúa bằng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học theo tập quán. Chất lượng sản phẩm không đồng đều nên việc tiêu thụ gặp nhiều khó khăn.

HTX xác định muốn thay đổi tình trạng sản xuất manh mún phải bắt đầu bằng việc tổ chức lại từ đầu vào. Nông dân tham gia được hướng dẫn cùng một quy trình, sử dụng vật tư phù hợp và tuân thủ các yêu cầu chung trong từng khâu.

Trên nền tảng đó, HTX cung ứng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và các dịch vụ trước, sau thu hoạch. Một phần vật tư được hỗ trợ theo hình thức trả chậm, giúp thành viên giảm áp lực vốn ngay từ đầu vụ.

Khi nhiều khâu được HTX đứng ra tổ chức, nông hộ không còn phải tự xoay xở toàn bộ quá trình sản xuất. Theo ông Tuấn, thành viên tham gia chỉ cần hướng đến lợi nhuận cuối vụ, còn từ đầu vào, kỹ thuật đến tiêu thụ, HTX sẽ tổ chức và kết nối.

Cách làm này đồng thời tạo ra lợi thế về quy mô. Một hộ chỉ có thể cung cấp vài tấn lúa, nhưng hàng chục, hàng trăm hộ cùng áp dụng một quy trình sẽ tạo sản lượng đủ lớn để HTX làm việc với doanh nghiệp và mở rộng đầu ra.

Chuẩn hóa từng khâu, giảm chi phí cho nông dân

Có diện tích lớn nhưng mỗi hộ làm một kiểu thì chưa thể trở thành vùng nguyên liệu đúng nghĩa. Vì vậy, sau khi tập hợp nông hộ, HTX Cây Trôm tập trung hoàn thiện hạ tầng và thống nhất quy trình sản xuất.

Những năm đầu thành lập, HTX gặp không ít khó khăn. Thủy lợi và giao thông nội đồng chưa hoàn thiện, máy móc khó tiếp cận ruộng, trong khi thành viên vẫn quen sản xuất riêng lẻ. Sản phẩm chủ yếu tự tiêu thụ nên chưa đáp ứng yêu cầu đồng nhất của doanh nghiệp.

Với vốn điều lệ ban đầu 1,5 tỷ đồng, HTX ưu tiên đầu tư trạm bơm, thủy lợi và giao thông nội đồng. Theo ông Tuấn, thủy lợi có thể quyết định 40-50% sự thành bại trong sản xuất lúa.

Đến năm 2020, hệ thống thủy lợi, đường nội đồng và nhà kho từng bước hoàn thiện. Đây là điều kiện để HTX chuyển sang tổ chức sản xuất theo quy trình thống nhất, tiến tới “mua chung, bán chung”.

Từ đó, các khâu sản xuất cũng được tổ chức theo vùng thay vì từng nông hộ tự làm. HTX tập trung đầu vào, điều phối máy móc, tưới, phun thuốc, thu hoạch và các dịch vụ sau thu hoạch, giúp tiến độ đồng bộ hơn và giảm chi phí cho nông hộ.

Hiện khoảng 90% quy trình sản xuất của HTX được cơ giới hóa. Khu vực canh tác được bơm tưới bằng điện, trong khi việc phun thuốc bảo vệ thực vật được thực hiện bằng máy bay không người lái.

Cùng với cơ giới hóa, HTX ứng dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc và các nền tảng quản lý số. Dữ liệu được ghi nhận theo từng khu vực giúp kiểm soát quá trình canh tác và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của đối tác.

Đây cũng là nền tảng để HTX hướng tới sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Ông Tuấn cho biết việc cùng áp dụng một quy trình và cập nhật đầy đủ dữ liệu giúp minh bạch hơn lượng phát thải được giảm. Đây là cơ sở để tham gia các chương trình tín chỉ carbon trong tương lai.

Quan trọng hơn, chuẩn hóa sản xuất đang mang lại hiệu quả trực tiếp cho người trồng lúa. Theo lãnh đạo HTX, cách tổ chức này giúp giảm khoảng 17% chi phí sản xuất và tăng khoảng 22% lợi nhuận.

Có sản lượng lớn mới tạo thế liên kết với doanh nghiệp

Khi vùng sản xuất được tổ chức bài bản, HTX Cây Trôm có cơ sở để chuyển từ việc hỗ trợ nông dân sản xuất sang đứng giữa nông hộ và doanh nghiệp trong chuỗi tiêu thụ.

HTX hiện liên kết với nhiều doanh nghiệp như CCV, An Nông, Olam, Lotus và Cairo. Với những sản phẩm đáp ứng yêu cầu, lúa tươi được thu mua cao hơn thị trường khoảng 200-300 đồng/kg. Mức bao tiêu tùy thời điểm có thể cao hơn thị trường khoảng 100-500 đồng/kg.

Theo lãnh đạo HTX, lợi nhuận của thành viên tăng khoảng 15% so với trước khi tham gia. Khi có đầu ra ổn định, nông dân có động lực tuân thủ quy trình, còn HTX có đủ sản lượng và chất lượng để duy trì liên kết với doanh nghiệp.

Mô hình tiếp tục được mở rộng khi HTX Cây Trôm liên kết với 3 HTX khác triển khai canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp trong vụ Đông Xuân 2025-2026. Các bên phân công theo từng khâu, trong đó HTX Cây Trôm phụ trách cung ứng vật tư, gieo sạ và chủ trì kết nối doanh nghiệp thu mua lúa đạt chuẩn.

Vụ Hè Thu 2026, tổng diện tích tham gia mô hình trên đạt hơn 570ha. Các HTX tham gia liên kết đặt mục tiêu tiếp tục mở rộng quy mô lên khoảng 900ha/HTX trong ba năm tới.

Mô hình trên dự kiến giúp giảm lượng giống gieo sạ 20-40kg/ha, giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật khoảng 700.000-1 triệu đồng/ha và tăng năng suất khoảng 100kg/ha. Giá thành sản xuất có thể giảm khoảng 300-500 đồng/kg lúa, trong khi lợi nhuận tăng khoảng 1,5-5 triệu đồng/ha.

Những con số này cho thấy liên kết không chỉ nhằm tạo ra một vùng sản xuất lớn về diện tích. Mục tiêu sâu hơn là tạo ra vùng sản xuất có cùng tiêu chuẩn, có khả năng kiểm soát chất lượng và đủ sản lượng để tham gia những chuỗi hàng hóa lớn.

Với HTX Cây Trôm, việc tổ chức nông hộ cũng đang thay đổi cách tiếp cận của người trồng lúa. Nếu trước đây người dân chủ yếu quan tâm làm sao đạt năng suất và bán được lúa sau thu hoạch, thì nay các yêu cầu về giống, vật tư, quy trình, truy xuất và thị trường được đặt ra ngay từ đầu vụ.

Ông Tuấn cho biết HTX xây dựng kế hoạch phát triển 5 năm và cụ thể hóa theo từng năm. Mục tiêu là tạo lợi ích rõ ràng cho người tham gia, thay vì chỉ mở rộng số lượng thành viên.

Trong thời gian tới, HTX Cây Trôm dự kiến xây dựng sản phẩm gạo mang thương hiệu riêng, mở rộng thị trường nội địa và tăng cường liên kết, góp vốn với đối tác trong tiêu thụ gạo nguyên liệu.

Đây cũng là bước tiếp theo của quá trình nâng quy mô. Khi đã có vùng nguyên liệu, quy trình và sản lượng, HTX có thể đi xa hơn trong chuỗi, thay vì chỉ dừng ở việc cung ứng vật tư hoặc bán lúa nguyên liệu.

Câu chuyện từ HTX Cây Trôm cho thấy khi những hộ nhỏ cùng liên kết, sức sản xuất được cộng lại, quy trình được chuẩn hóa và HTX có thêm vị thế kết nối doanh nghiệp. Đây cũng là cách nông hộ Khánh Hưng tăng thu nhập, ổn định đầu ra và hướng tới giảm nghèo bền vững.

                                                                        Thanh Bá