Đứng giữa vườn chôm chôm đang vào vụ, những chùm quả đỏ rực phủ kín các tán cây, ông Nguyễn Ngọc Nhân, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Giám đốc HTX Chôm chôm Bình Hòa Phước (ở xã An Bình, tỉnh Vĩnh Long), không chỉ nói về năng suất hay sản lượng. Điều ông nhắc đến nhiều hơn là thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và giá trị của sở hữu trí tuệ.

Đưa thương hiệu vào từng chùm chôm chôm

Theo ông Nhân, muốn trái chôm chôm đi xa thì trước hết phải có “danh tính”. Danh tính ấy được tạo nên từ nhãn hiệu, mã số vùng trồng, quy trình sản xuất đạt chuẩn và sự minh bạch thông tin với người tiêu dùng.

Đó cũng là con đường mà HTX Chôm chôm Bình Hòa Phước kiên trì theo đuổi trong nhiều năm qua. Được thành lập năm 2009, HTX ra đời với mục tiêu liên kết các nhà vườn trên cù lao để sản xuất đồng bộ, nâng cao chất lượng và tìm đầu ra ổn định. Tuy nhiên, những người sáng lập sớm nhận ra rằng chỉ sản xuất giỏi vẫn chưa đủ. Muốn cạnh tranh lâu dài phải xây dựng thương hiệu và tạo dựng tài sản trí tuệ cho sản phẩm.

Bước ngoặt đến vào năm 2012 khi HTX được Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Long phối hợp cùng Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam hỗ trợ triển khai mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn GlobalGAP trên diện tích 22,5ha.

Sau hai năm áp dụng quy trình kỹ thuật, vùng trồng được tổ chức chứng nhận quốc tế đánh giá đạt yêu cầu. Đây là “tấm vé” để trái chôm chôm từng bước chinh phục những thị trường có tiêu chuẩn cao.

Song song với nâng chất lượng, HTX đầu tư xây dựng nhãn hiệu, hoàn thiện bao bì, chuẩn hóa quy trình sản xuất và phát triển thương hiệu cho sản phẩm.

Đến nay, chôm chôm Bình Hòa Phước đã được công nhận OCOP 4 sao của tỉnh Vĩnh Long. Đây không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng mà còn góp phần gia tăng giá trị tài sản trí tuệ của sản phẩm.

Ông Nguyễn Ngọc Nhân cho biết HTX hiện có 64 thành viên với khoảng 40ha chôm chôm. Trong đó, hơn 36ha đã được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu sang Mỹ và New Zealand.

“Mã số vùng trồng không chỉ đáp ứng yêu cầu xuất khẩu mà còn giúp từng thành viên thay đổi tư duy sản xuất. Mỗi người đều ý thức hơn trong việc giữ gìn thương hiệu chung của HTX”, ông Nhân chia sẻ.

Sở hữu trí tuệ được số hóa

Một trong những thay đổi lớn nhất của HTX là đưa công nghệ vào quản lý sản xuất. Năm 2017, HTX xây dựng mã số vùng trồng xuất khẩu cho cây chôm chôm. Đây là nền tảng để đơn vị tiếp tục triển khai chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi sản xuất.

Từ năm 2023, các thành viên bắt đầu cập nhật dữ liệu về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và quy trình chăm sóc trên hệ thống điện tử. Những thông tin này được liên kết với mã QR in trực tiếp trên nhãn sản phẩm. Người tiêu dùng chỉ cần dùng điện thoại quét mã là có thể biết nguồn gốc vùng trồng, quy trình canh tác và nhiều thông tin liên quan đến sản phẩm.

Ông Nhân nhấn mạnh việc số hóa giúp HTX kiểm soát tốt hơn chất lượng sản xuất, giảm sai sót trong ghi chép và tăng độ tin cậy với khách hàng. “Khi áp dụng công nghệ 4.0, chi phí sản xuất giảm, chất lượng trái được nâng lên, quy trình thân thiện hơn với môi trường. Quan trọng nhất là thành viên bắt đầu coi thương hiệu là tài sản chung cần bảo vệ”, ông nói.

Nhờ chuyển đổi số, việc ghi chép không còn là yêu cầu mang tính hình thức. Mỗi thông tin đều trở thành dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc và chứng minh chất lượng sản phẩm. Đó cũng là một phần quan trọng của tài sản trí tuệ.

Hiện nay, sản phẩm OCOP 4 sao của HTX được giới thiệu trên sàn giao dịch nông sản của ngành nông nghiệp và sàn thương mại điện tử của ngành công thương tỉnh Vĩnh Long.

Việc đưa sản phẩm lên các nền tảng số giúp HTX tiếp cận thêm nhiều khách hàng, mở rộng thị trường và giảm sự phụ thuộc vào kênh tiêu thụ truyền thống.

Theo lãnh đạo địa phương, chuyển đổi số còn góp phần thay đổi nhận thức của người dân. Các thành viên HTX ngày càng quan tâm đến chất lượng, sản lượng và uy tín sản phẩm. Chính quyền cũng đang tiếp tục tuyên truyền, vận động các hộ nông dân tham gia kinh tế số để mở rộng phương thức bán hàng.

Thực tế tại Bình Hòa Phước cho thấy tài sản trí tuệ không hình thành từ nỗ lực của riêng một HTX. Đằng sau mỗi nhãn hiệu, mỗi mã số vùng trồng hay mỗi chứng nhận chất lượng đều có sự đồng hành của các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Sự hỗ trợ của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Long cùng Viện Nghiên cứu Cây ăn quả miền Nam là ví dụ điển hình. Các đơn vị không chỉ chuyển giao quy trình GlobalGAP mà còn hỗ trợ HTX tiếp cận những tiến bộ kỹ thuật, nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu và hoàn thiện quy trình sản xuất.

Những kết quả nghiên cứu vì thế không nằm trên giấy mà được đưa thẳng vào thực tiễn sản xuất. Đây cũng là hướng đi cần tiếp tục được nhân rộng. Khi thị trường ngày càng coi trọng chất lượng và tính minh bạch, liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học sẽ tạo nên chuỗi giá trị bền vững hơn. 

Các viện, trường có thể nghiên cứu giống mới, công nghệ bảo quản, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi số. Doanh nghiệp hỗ trợ phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu. Trong khi đó, HTX là trung tâm tổ chức sản xuất và chuyển các tiến bộ khoa học thành giá trị kinh tế.

Khi ba chủ thể cùng đồng hành, tài sản trí tuệ sẽ không chỉ dừng lại ở văn bằng bảo hộ mà trở thành lợi thế cạnh tranh thực sự.

Tạo giá trị bền vững 

Nhờ áp dụng quy trình GlobalGAP, năng suất và chất lượng chôm chôm của HTX được cải thiện rõ rệt. Mỗi năm, HTX cung ứng khoảng 400-500 tấn chôm chôm các loại. Ngoài chôm chôm Java, nhiều thành viên còn trồng chôm chôm Thái và chôm chôm Đường để đa dạng sản phẩm. 

Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, sản phẩm của HTX còn được doanh nghiệp thu mua để xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ và nhiều thị trường khó tính. Để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, việc duy trì chất lượng đồng đều và truy xuất nguồn gốc trở thành yêu cầu bắt buộc.

Ông Nguyễn Ngọc Nhân bày tỏ: HTX mong muốn tiếp tục được các cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp hỗ trợ về kỹ thuật chăm sóc, quản lý dịch bệnh và ứng dụng công nghệ mới. Đó sẽ là điều kiện để tiếp tục nâng cao chất lượng trái, phát triển thương hiệu và mở rộng thị trường.

Song song với sản xuất, HTX cũng chủ động thích ứng biến đổi khí hậu. Hệ thống đê bao, cống điều tiết và trạm quan trắc được đầu tư giúp nhà vườn chủ động hơn trước nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn. Người dân vừa kiểm tra trực tiếp tại vườn, vừa theo dõi thông tin từ hệ thống cảnh báo để kịp thời điều chỉnh sản xuất.

Đó cũng là một phần của nông nghiệp thông minh. Nhìn từ cù lao Bình Hòa Phước, có thể thấy sở hữu trí tuệ không còn là khái niệm dành riêng cho doanh nghiệp lớn hay sản phẩm công nghệ cao. 

Với nông nghiệp, sở hữu trí tuệ hiện diện trong thương hiệu, nhãn hiệu, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và dữ liệu số. Khi những yếu tố đó được kết nối thành một hệ thống thống nhất, giá trị của nông sản sẽ không chỉ đến từ sản lượng mà còn đến từ niềm tin của thị trường.

Câu chuyện của HTX Chôm chôm Bình Hòa Phước cho thấy đầu tư cho sở hữu trí tuệ chính là đầu tư cho sức cạnh tranh dài hạn. Thương hiệu được vun đắp từ chất lượng sản phẩm, ứng dụng công nghệ và sự liên kết giữa HTX với các cơ quan, doanh nghiệp. Nhờ đó, trái chôm chôm không chỉ giữ được hương vị đặc trưng của vùng cù lao mà còn gia tăng giá trị và từng bước chinh phục những thị trường khó tính trong và ngoài nước.

                                                                                          Thanh Loan