Có mặt tại xã Cao Phong, tỉnh Phú Thọ vào những ngày cuối tháng 3 - thời điểm nông dân địa phương thu hoạch cam V2, phóng viên VnBusiness bất ngờ khi biết giống cam được mệnh danh là “nữ hoàng cam Cao Phong” đang rơi vào tình cảnh khó tiêu thụ.

Nông sản nội lép vế trước hàng không rõ nguồn gốc

Theo chị Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc Hợp tác xã 3T Nông sản Cao Phong, cam V2 có nhiều ưu điểm vượt trội. Dù ra hoa cùng thời điểm với các giống cam khác, nhưng cam V2 có thời gian thu hoạch muộn hơn, thời gian neo trên cây để tích lũy dinh dưỡng lâu hơn. Nhờ đó, quả cam có vị ngọt đậm, chất lượng cao, đặc biệt là không có hạt – yếu tố được thị trường ưa chuộng.

“Những năm trước, giá cam V2 luôn ở mức tốt, đầu ra ổn định. Tuy nhiên, năm nay, sản lượng tiêu thụ giảm mạnh, nhiều vườn gần như chưa bán được,” chị Thủy cho biết.

Nguyên nhân chính đến từ sự xuất hiện tràn lan của các loại quả nguồn gốc không rõ ràng trên thị trường, đang được gọi phổ biến là “quýt Sim”. 

Theo tìm hiểu của phóng viên, quýt Sim thực chất là giống quýt Úc, được một doanh nghiệp trong nước độc quyền trồng tại Cao Phong theo tiêu chuẩn GlobalG.A.P và phân phối tại Việt Nam với tên thương hiệu Quýt SimTM giống Châu Úc. Sản phẩm này có giá bán chính hãng dao động từ 100.000 – 150.000 đồng/kg. 

Tuy nhiên, trên thị trường hiện nay, nhiều tiểu thương đang bán loại quả mang tên “quýt Sim” với giá chỉ 15.000 – 25.000 đồng/kg, được giới thiệu là đến từ Cao Bằng.

Sự chênh lệch lớn về giá và việc sử dụng tên gọi tương tự đã khiến người tiêu dùng khó phân biệt đâu là sản phẩm chính hãng, đâu là hàng trôi nổi. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thương hiệu quýt Sim mà còn tạo áp lực cạnh tranh không lành mạnh đối với các nông sản trong nước như cam Cao Phong.

“Một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng vẫn chỉ quan tâm đến giá rẻ, ăn thấy ngon là được, mà không để ý nhiều đến nguồn gốc sản phẩm. Điều này khiến những người làm nông nghiệp chân chính như chúng tôi chịu thiệt thòi rất lớn”, chị Thủy chia sẻ.

Thực tế trên cho thấy một vấn đề lớn hơn: sự thiếu minh bạch trong nguồn gốc hàng hóa. Khi thị trường xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm không rõ xuất xứ, việc bảo vệ thương hiệu nông sản nội địa trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, truy xuất nguồn gốc được xem là một giải pháp quan trọng. Theo Thông tư số 02/2024/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ, truy xuất nguồn gốc là hoạt động giám sát và xác định được một đơn vị sản phẩm hoặc dịch vụ qua từng công đoạn theo thời gian và địa điểm trong quá trình sản xuất, chế biến, lưu trữ, vận chuyển, phân phối và kinh doanh. Nói cách khác, đây là cách để “kể lại hành trình” của một sản phẩm từ nơi sản xuất đến tay người tiêu dùng.

Những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước hình thành hạ tầng truy xuất nguồn gốc sản phẩm, dịch vụ. Nhiều doanh nghiệp đã triển khai các hệ thống truy xuất riêng, phổ biến nhất là việc gắn mã QR trên bao bì sản phẩm để người tiêu dùng có thể kiểm tra thông tin khi mua sắm. 

Các cơ quan quản lý cũng triển khai nhiều nền tảng dữ liệu nhằm kiểm soát chất lượng hàng hóa trong chuỗi cung ứng.

Ngoài Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hoá Quốc gia; nhiều bộ ngành, đơn vị cũng đã xây dựng các hệ thống truy xuất nguồn gốc riêng.

Mới đây, ngày 26/3, Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đã ký Quyết định thành lập Ban Chỉ đạo và Tổ công tác thực hiện nhiệm vụ “Xây dựng, vận hành và quản lý Hệ thống Truy xuất nguồn gốc thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương”. Trước đó, ngày 27/2, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư 11/2026/TT-BCT quy định về truy xuất nguồn gốc thực phẩm thuộc phạm vi quản lý của Bộ. 

Ngày 23/12/2025, Bộ này cũng đã chính thức vận hành Hệ thống truy xuất nguồn gốc tại địa chỉ www.verigoods.vn bắt buộc áp dụng đối với một số nhóm hàng hóa từ ngày 1/1/2026.

Cùng thời điểm cuối năm ngoái, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng ra mắt Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản Việt Nam, phục vụ việc ghi nhận, quản lý và tra cứu thông tin nguồn gốc đối với các sản phẩm nông, lâm, thủy sản trong suốt quá trình sản xuất, chế biến, vận chuyển và lưu thông trên thị trường. 

Mạnh tay truy quét thực phẩm "bẩn" và hàng giả dịp cuối năm

Từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp: Doanh nghiệp đóng vai trò “đầu kéo”

Nông sản Việt “ăn điểm” tại thị trường Halal: Cơ hội tỷ USD từ giá trị trung thực và bền vững

Hoàn thiện hệ sinh thái truy xuất để bảo vệ thị trường

Tuy đã có nhiều bước tiến, thực tế cho thấy việc triển khai, áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc vẫn còn những hạn chế, chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng.

Theo ông Mai Quang Thịnh, Chủ tịch HĐQT CTCP VN Check – một đơn vị cung cấp nền tảng truy xuất nguồn gốc, mức độ phổ biến của nền tảng truy xuất vẫn chưa đồng đều, chủ yếu tập trung ở một số doanh nghiệp lớn. Nhiều cơ sở sản xuất nhỏ vẫn gặp khó khăn về chi phí và công nghệ. Bên cạnh đó, còn tồn tại tình trạng hàng hóa kém chất lượng, không rõ xuất xứ và dữ liệu truy xuất thiếu liên thông.

Ông Thịnh cho rằng cần sớm hoàn thiện, công bố khung pháp lý về tiêu chuẩn kỹ thuật về truy xuất nguồn gốc theo hướng thống nhất. Trong đó, các hệ thống truy xuất cần tuân thủ chuẩn dữ liệu chung để có thể kết nối, chia sẻ thông tin giữa các địa phương, bộ ngành và doanh nghiệp, tránh tình trạng mỗi nơi triển khai một nền tảng riêng lẻ.

Chuyên gia đề xuất xây dựng và kết nối các nền tảng dữ liệu truy xuất nguồn gốc giữa trung ương, địa phương và doanh nghiệp, hình thành các cổng dữ liệu tập trung giúp tạo hệ sinh thái truy xuất minh bạch, đồng thời hỗ trợ quản lý, kiểm soát chất lượng và chống gian lận thương mại.

Song song với đó, cần thêm cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ sản xuất, tiếp cận công nghệ, đào tạo kỹ năng số và giảm chi phí áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Đặc biệt, cần tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức của người tiêu dùng để truy xuất nguồn gốc trở thành một tiêu chí quan trọng khi lựa chọn sản phẩm, qua đó tạo động lực cho doanh nghiệp tham gia.

Từ góc độ người sản xuất, Giám đốc Hợp tác xã 3T Nông sản Cao Phong cũng cho rằng, sự thay đổi cần bắt đầu từ chính người tiêu dùng.

“Khi mua một sản phẩm, người tiêu dùng hoàn toàn có quyền biết nó đến từ đâu. Nếu đó là quýt Sim thì phải là sản phẩm chính hãng, còn nếu không, cần minh bạch nguồn gốc. Đồng tiền người tiêu dùng bỏ ra là thật, thì thông tin sản phẩm cũng phải thật,” chị Thuỷ nhấn mạnh.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, nông sản nói riêng và sản phẩm của Việt Nam nói chung không chỉ cạnh tranh trong nước mà còn phải đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Truy xuất nguồn gốc vì thế không chỉ là công cụ bảo vệ thị trường nội địa mà còn là “tấm hộ chiếu” giúp hàng hóa Việt Nam vươn ra thế giới.

Câu chuyện của cam Cao Phong cho thấy, nếu không kiểm soát tốt nguồn gốc hàng hóa, những giá trị được xây dựng trong nhiều năm có thể bị ảnh hưởng chỉ trong một thời gian ngắn. Ngược lại, nếu xây dựng được một hệ thống truy xuất minh bạch, đáng tin cậy, đó sẽ là nền tảng để nâng cao giá trị nông sản, bảo vệ quyền lợi của cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng.

 Trong bối cảnh nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ, hành vi tiêu dùng đang có nhiều thay đổi. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin, chất lượng hàng hóa, dịch vụ và đặc biệt là an toàn thông tin của người tiêu dùng.

Ông Trịnh Minh Hoàng, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa

Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các địa phương, doanh nghiệp để hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc trên cơ sở lắng nghe ý kiến từ thực tiễn, bảo đảm vừa đáp ứng yêu cầu quản lý, vừa tạo thuận lợi tối đa cho người sản xuất và xuất khẩu. Chúng tôi mong muốn hệ thống truy xuất nguồn gốc không chỉ phục vụ công tác quản lý mà thực sự trở thành công cụ hữu ích, mang lại giá trị thiết thực cho doanh nghiệp và người dân.

Ông Nguyễn Văn Long,  Vụ trưởng Vụ Khoa học – Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường

Việc xây dựng và vận hành một nền tảng truy xuất nguồn gốc quy mô quốc gia, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế có thể mang lại nhiều lợi ích cho quản lý và phát triển kinh tế. Hệ thống dữ liệu tập trung giúp cơ quan quản lý theo dõi luồng hàng hóa theo thời gian thực, phân tích thị trường và nhận diện sớm các rủi ro.

Ông Nguyễn Tiến Sỹ, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội