Do không tỉnh táo về giống cà chua có giá trị bổ dưỡng cao, từng lên cơn sốt cách đây hơn một năm với mức giá 1 triệu đồng/kg và những thông tin đồn thổi về khả năng mang lại thu nhập cao, các thành viên HTX Magic S Rạng Đông đã chuyển sang trồng giống cây cà chua thân gỗ Magic S.

Thả lỏng tự do trồng?

Chính quyền huyện Đơn Dương khẳng định, ở địa phương chưa có đề án phát triển cây Magic S, việc các hộ nông dân trồng loại cây này chỉ là tự phát. Tính đến nay, không riêng gì HTX Magic S Rạng Đông, nhiều nông dân ở tỉnh Lâm Đồng đã tự chuyển đổi sang trồng cây Magic S với diện tích lên đến 30ha.

Thậm chí, đang nuôi bò sữa thu lãi tốt, nhưng trước hấp lực về mức lợi nhuận được thổi phồng của cà chua thân gỗ, có hộ nông dân còn bán hết đàn bò sữa để mua hàng trăm cây giống này (giá 100.000 đồng/ cây) về trồng.

Rốt cuộc, sau hai đợt bán cho một doanh nghiệp (DN) ở Đà Lạt với mức giá 150.000 đồng/kg nhưng vẫn chưa thu tiền được, đến nay, khi DN này ngưng thu mua, các thành viên của HTX Magic S Rạng Đông rơi vào cảnh khó khăn khi đến đợt thu hoạch nhưng không có người mua.

Thực ra, với giống cà chua thân gỗ, Thời báo Kinh Doanh đã từng cảnh báo nếu trồng đại trà, trong trường hợp cây dễ sinh trưởng, trồng 3 tháng cho thu hoạch thì khó có mức giá cao, thậm chí còn dẫn đến tình trạng dư thừa, mức giá cũng sẽ đổ dốc mạnh.

Trong câu chuyện này có thể thấy việc ồ ạt tự phát chuyển đổi giống cây trồng khi chính quyền địa phương chưa có đề án phát triển, bất chấp khuyến cáo của cơ quan quản lý, sẽ để lại nhiều hệ lụy xấu cho chính người nông dân khi họ là người đơn độc giữa thương trường.

Cần nói thêm là gần đây ở tỉnh Lâm Đồng có nhiều vườn chè (vốn là thế mạnh của tỉnh) đang bị nhiều hộ nông dân phá bỏ do giá bán quá thấp, để tự phát chuyển đổi sang cây trồng khác cho thu nhập cao hơn, nhưng chưa hẳn ổn định. Nếu như năm 2015, toàn tỉnh Lâm Đồng có 21.000ha chè, đến tháng 9 năm nay chỉ còn 13.000ha.

Theo Gs.Ts Võ Tòng Xuân, chuyên gia nông nghiệp, nông dân được "hô hào" nên trồng giống này, không được trồng giống kia… nhưng khi thu hoạch thì không bán được. Vấn đề khó khăn nhất là thị trường đầu ra, phải biết thị trường nào cần sản phẩm gì từ nông sản nào. Khó khăn thứ hai là làm thế nào tổ chức sản xuất sản phẩm mà thị trường đang cần, không thể mặc cho nông dân ai muốn trồng thế nào cũng được.

"Có thể thấy hiện nay vẫn còn tình trạng thả lỏng để nông dân tự do trồng, đến khi ứ đọng hàng bán không được thì tự do chặt bỏ. Với cách phát triển vô tổ chức như vậy, không ngạc nhiên khi nông dân Việt cứ lận đận lao đao mãi trong suốt nhiều năm qua", ông Xuân nói.

Tâm lý "ăn xổi ở thì"

Trên thực tế, nhằm tránh chuyện tự phát, việc chuyển đổi cây trồng để giúp nông dân tăng thu nhập thời gian qua vẫn được một số địa phương đề ra, nhất là với những phần đất sản xuất lúa kém hiệu quả. Thống kê cho thấy trong năm 2018, tại Nam bộ, chuyển đổi cây trồng trên đất lúa đạt khoảng 68.019ha sang trồng cây khác.

Năm 2019, các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long còn dự kiến chuyển đổi khoảng 124.526ha đất lúa sang trồng các loại cây khác nhằm tăng thu nhập cho nông dân, trong đó cây trồng hàng năm khoảng 107.812ha.

Theo giới chuyên gia, điểm lưu ý trong việc chuyển đổi cây trồng là cần phù hợp với quy hoạch, nhất là một số cây trồng khi chuyển đổi còn kém lợi thế cạnh tranh, chưa ổn định đầu ra do quy mô sản xuất nhỏ lẻ. Việc chuyển đổi sản xuất còn thiếu liên kết với DN bao tiêu sản phẩm, chưa đảm bảo khâu tiêu thụ.

Điều đó đòi hỏi cần đẩy mạnh kết nối và mời gọi các DN tham gia liên kết sản xuất, cung ứng giống và bao tiêu sản phẩm ổn định cho các hộ nông dân khi chuyển đổi cây trồng.

Trong vấn đề quy hoạch cây trồng, ông Nguyễn Hồng Sơn, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT), cho rằng phải dựa trên tiềm năng và tốc độ tăng trưởng của thị trường nông sản thế giới đối với tổng sản lượng và từng mặt hàng. Đặc biệt, những loại trái cây nhiệt đới phải bám sát nhu cầu của thị trường thế giới để làm quy hoạch chứ không phải chỉ dựa vào nguồn cung của Việt Nam.

Bên cạnh đó, khi xảy ra tình trạng tự phát chuyển đổi giống cây trồng, nguy cơ quy hoạch bị phá vỡ, rồi lặp lại điệp khúc giải cứu nông sản. Theo ông Nguyễn Lâm Viên, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc CTCP Vinamit, các nông dân và những doanh nông của Việt Nam không hiểu được tình trạng của thị trường, nhất là với thị trường Trung Quốc – một "thị trường nửa mùa".

"Nông dân nếu chỉ biết sản xuất ra cho ra nhiều sản lượng để chờ bán cho thương lái thì rõ ràng sẽ bị mắc sai lầm, quên rằng thị trường đang cần chất lượng", ông Viên chia sẻ.

Cũng theo vị chủ DN chuyên xuất khẩu trái cây sấy này, khi người nông dân có những thị trường quá đơn giản, quá dễ và lên giá từng ngày, họ mất đi niềm tin của người làm nông nghiệp bền vững. Điều đó dẫn đến việc người nông dân thích "ăn xổi ở thì" nhiều hơn.

Thế Vinh