Tại Diễn đàn Doanh nghiệp (DN) Việt Nam thường niên 2018 (VBF 2018) ngày 4/12, Thủ tướng một lần nữa khẳng định thông điệp của Chính phủ: "Việt Nam không đặt tham vọng "trở thành người giỏi nhất trong toàn cầu hóa", nhưng dân tộc Việt Nam có khát vọng mãnh liệt để trở thành một quốc gia hùng cường không thua kém bất kỳ quốc gia nào trên thế giới trong những thập niên tới. Chỉ có sự thành công của cộng đồng DN mới mang lại sự thịnh vượng cho đất nước, hiện thực hóa khát vọng phồn vinh của dân tộc Việt Nam trong những thập niên tới".

Môi trường kinh doanh vẫn còn vướng

Thay mặt cộng đồng DN trong nước, ông Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đánh giá thương mại toàn cầu và các chuỗi giá trị đang dịch chuyển và Việt Nam là một trong những nền kinh tế được dự báo sẽ hưởng lợi nhiều từ quá trình này.

Nhưng tất cả mới chỉ là cơ hội. Theo ông Lộc, "Chìa khóa" thành công cho quá trình chuyển các cơ hội thành hiện thực chính là công cuộc cải cách thể chế trong nước. Hội nhập và cải cách thể chế luôn là "cặp đôi song sinh" tạo ra những động lực chính cho sự phát triển của Việt Nam.

Tính đến tháng 9/2018, vẫn có tới 58% DN (theo khảo sát của VCCI) phải "xin" các loại giấy phép kinh doanh có điều kiện và 42% DN trong số đó cho biết gặp khó khăn khi xin giấy phép và chỉ có 13% thủ tục đăng ký kinh doanh được tiến hành trực tuyến, 68 thủ tục kiểm tra chuyên ngành có thể thực hiện được trên cổng thông tin một cửa quốc gia…

Việc nộp thuế của DN đã thuận lợi hơn, chủ yếu do ứng dụng công nghệ thông tin, nhưng tình trạng quy định pháp luật về thuế thiếu rõ ràng, gây ra cách hiểu không thống nhất giữa DN với cơ quan thuế và giữa các cơ quan thuế với nhau.

Cải cách thủ tục hành chính tại nhiều địa phương có tiến bộ, song việc triển khai thủ tục trực tuyến vẫn chậm và có nhiều trục trặc.

Những con số như vậy cho thấy môi trường kinh doanh dù đã có cải thiện nhưng vẫn còn nhiều vướng mắc và khoảng cách giữa các báo cáo kết quả cải cách trên giấy tờ với thực tiễn vẫn còn xa, dư địa cải cách còn lớn.

Về phía cộng đồng nhà đầu tư và DN nước ngoài, ông Kenneth Atkinson, Chủ tịch Hiệp hội DN Anh Quốc (BBGV) tại Việt Nam, cho biết DN đang rất quan ngại về bất cập khai thuế và thanh tra thuế. Cộng đồng DN nước ngoài lo ngại về việc tăng thu thuế và hải quan do những nguyên nhân không phù hợp để bù đắp thâm hụt ngân sách.

Đồng thời, BBGV đánh giá, tại Việt Nam đang xảy ra tình trạng không thống nhất trong cách giải thích các luật và quy định về thuế và hải quan, thậm chí ngay cả giữa các phòng ban ở các thành phố và tỉnh khác nhau.

Việc thiếu nhân viên thuế, hải quan dẫn đến việc thanh tra thuế thường diễn ra muộn, có thể lên đến 5 năm sau kỳ báo cáo của DN.

Nhiều trường hợp chính vì nguyên nhân do sai sót trong việc quản trị của cơ quan thuế nhưng lại áp dụng hình phạt hành chính lên DN với lỗi thanh toán chậm, được xem là không công bằng và vô lý. Khoản phạt muộn được tính theo lãi suất xấp xỉ 20% một năm, sau thời hạn 5 năm sẽ gấp đôi số tiền ban đầu.

Liên quan tới thuế và hải quan, Nhóm công tác thuế và hải quan của VBF bổ sung thêm: có nhiều trường hợp DN đã được cấp giấy phép với mức ưu đãi cụ thể và đã thực hiện theo đúng nội dung ưu đãi này, nhưng khi cơ quan thuế vào kiểm tra lại từ chối áp dụng, phủ nhận những ưu đãi mà DN đã được cấp. Trong một số trường hợp, cơ quan thuế cho rằng cơ quan cấp phép đã làm sai khi cấp những ưu đãi cho nhà đầu tư nhưng lại yêu cầu DN nộp thuế bổ sung, lãi chậm nộp, thậm chí còn yêu cầu DN nộp phạt do kê khai sai thuế.

Nhóm này cho biết: Từ phương diện nhà đầu tư, họ cho rằng Chính phủ đã không thực hiện đúng cam kết, không tôn trọng nguyên tắc bảo hộ đầu tư và cho rằng cơ quan thuế đang bắt DN phải chịu trách nhiệm, chịu thiệt hại đối với lỗi sai do chính cơ quan nhà nước gây ra. Những tình huống như vậy thường gây bức xúc lớn và làm mất lòng tin của các nhà đầu tư.

Ưu tiên quan tâm của DN

Nhóm công tác đầu tư và thương mại cũng chỉ ra nhiều bất cập về thủ tục hành chính. Đơn cử, hiện nay, Luật DN 2014 cho những DN thực hiện thủ tục đăng ký DN, đăng ký thay đổi thông tin đăng ký DN qua mạng điện tử hoặc nộp trực tiếp. Tuy nhiên, nhiều sở yêu cầu DN phải nộp hồ sơ đăng ký DN qua mạng điện tử và rất nhiều DN gặp khó khăn vì hệ thống mạng điện tử chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Bên cạnh đó, việc yêu cầu phải đăng ký các hợp đồng chuyển giao công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam và các hợp đồng chuyển giao công nghệ từ Việt Nam ra nước ngoài là không hợp lý và không khuyến khích hoạt động chuyển giao công nghệ.

"Yêu cầu đăng ký này còn đi ngược lại với các nỗ lực cải cách và đơn giản hóa thủ tục hành chính cũng như những nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư tại Việt Nam mà Chính phủ đã và đang cố gắng thực hiện trong những năm qua", đại diện nhóm công tác này bình luận.

Cộng đồng DN và tổ chức quốc tế đều có chung nhận định: Việt Nam đang là điểm đến của sự lựa chọn thu hút dòng vốn nước ngoài.

Ông Michael Kelly, Chủ tịch Hiệp hội DN Mỹ tại Việt Nam (AmCham), chia sẻ một cuộc khảo sát gần đây của AmCham với các DN Mỹ ở Trung Quốc cho thấy trong bối cảnh căng thẳng trong thương mại, 1/3 DN đã di dời hoặc đang cân nhắc di chuyển một số cơ sở sản xuất của họ ra nước ngoài, Việt Nam có thể là một lựa chọn thay thế.

Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội đó, các thủ tục hành chính ràng buộc phi hiệu quả phải được kiểm soát, khung pháp lý và thuế của quốc gia phải được ổn định và có thể dự đoán được.

Tham dự diễn đàn, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc cho biết đã lắng nghe, ghi chép tất cả ý kiến mang tính xây dựng lẫn phê bình. Bao trùm lên tất cả là những tâm huyết, trăn trở và khát vọng lớn lao muốn đóng góp cho sự phát triển hùng cường của Việt Nam.

Thủ tướng giao Bộ trưởng Bộ KH&ĐT tổng hợp tất cả ý kiến tại Diễn đàn, báo cáo để Thủ tướng chỉ đạo các bộ, ngành liên quan tiếp thu, sửa đổi thể chế hay lưu ý những vấn đề trong điều hành.

Người đứng đầu Chính phủ cũng đề nghị: "Các bộ, ngành địa phương ưu tiên đưa các quan tâm của DN vào trong các chương trình nghị sự của mình, phải đưa vấn đề của DN lên trang đầu trong quyển sổ tay điều hành của lãnh đạo".

Lê Thúy