Thống kê mới đây của Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho thấy tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ các FTA mà Việt Nam đã tham gia hiện nay rất thấp, trung bình khoảng 35% (ngoại trừ AKFTA – Hiệp định thương mại tự do ASEAN – Hàn Quốc là 85%). Như vậy, tức là 65% còn lại là hàng hóa phải chịu mức thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) cao hơn nhiều so với mức thuế FTA từ 0 – 5%.

Nan giải ưu đãi thuế quan

Theo ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, tỷ lệ này được đo bằng tổng kim ngạch xuất khẩu được hưởng thuế FTA chia cho tổng kim ngạch xuất khẩu chung đến một thị trường FTA.

Ông Hải lý giải, một trong những lý do chính của tình trạng này là doanh nghiệp (DN) chưa hiểu biết đầy đủ về quy tắc xuất xứ nên không tận dụng được ưu đãi xuất xứ, không xin được Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) ưu đãi và không được hưởng mức thuế quan 0 – 5% mà các FTA mang lại.

Đây cũng chính là vấn đề mà điển hình là ngành dệt may nội địa đang phải đối mặt. Trong các FTA mà Việt Nam đã thực hiện, nguyên liệu cho ngành này có thể nhập khẩu từ bất cứ đâu, chỉ cần chứng minh công đoạn cắt may khâu thành sản phẩm diễn ra tại Việt Nam.

Chỉ có như vậy thì sản phẩm đó đã được coi là có xuất xứ và được hưởng thuế quan ưu đãi khi xuất khẩu sang các đối tác FTA của Việt Nam (ASEAN, Trung Quốc, Hàn Quốc, Chi-lê).

Tuy nhiên, với Hiệp định thành lập khu vực mậu dịch tự do ASEAN-Australia-New Zealand (AANZFTA) và Hiệp định thương mại tự do ASEAN – Ấn Độ (AIFTA), quy tắc xuất xứ khó hơn một chút.

Đó là khi yêu cầu thành phẩm, ngoài công đoạn gia công cuối cùng diễn ra tại Việt Nam, phải chứng minh có ít nhất 35% đến 40% trị giá của thành phẩm được tạo ra trong phạm vi FTA.

Điều đó cũng có nghĩa là một số lượng nhất định nguyên phụ liệu, đặc biệt là vải có thể nhập khẩu từ ngoài khối, chỉ cần chứng minh có 35 – 40% hàm lượng thành phẩm được tạo ra trong khối thì hàng hóa đã được hưởng thuế quan ưu đãi FTA.

Với Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện ASEAN – Nhật Bản (AJCEP) và Hiệp định Đối tác kinh tế Việt Nam – Nhật Bản (VJEPA), không chỉ cắt may, khâu tạo ra thành phẩm mà nguyên liệu vải bắt buộc phải có xuất xứ FTA.

Nói cách khác, Việt Nam không thể nhập khẩu vải từ Đài Loan hay Trung Quốc, Hàn Quốc để rồi sau đó xuất khẩu hàng may mặc sang Nhật Bản và hưởng ưu đãi thuế quan được.

Tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ các FTA mà Việt Nam đã tham gia hiện nay rất thấp

“Visa” cho xuất khẩu

Riêng Hiệp định TPP đã thể hiện mức độ khó cao nhất khi áp dụng quy tắc “từ sợi trở đi”. Có nghĩa là từ sợi tạo ra vải thô, vải thành phẩm và sau đó là hàng may mặc hoàn thiện, tất cả các công đoạn này phải được sản xuất trong phạm vi khu vực TPP.

Tương tự, như ngành nhựa nội địa, nếu xét về quy tắc xuất xứ trong TPP sẽ gặp không ít khó khăn. Quy tắc xuất xứ với một số nhóm hàng nhựa yêu cầu ít nhất 50% hàm lượng polymer sử dụng để tạo ra thành phẩm phải có xuất xứ TPP.

Trong khi đó, hầu hết nguyên liệu này không thể sản xuất trong nước và phải nhập khẩu từ Trung Quốc, Hàn Quốc, khu vực Trung Đông là những quốc gia không phải thành viên TPP.

Ông Hồ Đức Lam, Chủ tịch Hiệp hội Nhựa Việt Nam (VPA), cho biết ngành nhựa nội địa hiện mới chỉ chủ động được khoảng 20% – 25% nguyên liệu cũng như hoá chất phụ gia đầu vào, còn lại phải nhập đến 85% – 90% nguyên liệu đầu vào.

Theo giới chuyên gia, quy tắc xuất xứ đã, đang và sẽ luôn là vấn đề then chốt, cốt lõi của bất kỳ một Hiệp định hay Thỏa thuận Thương mại Tự do nào. Và cách duy nhất để được hưởng mức ưu đãi thuế quan lý tưởng từ các FTA là hàng hóa bắt buộc phải đáp ứng quy tắc xuất xứ được thiết kế riêng cho FTA đó. Không có quy tắc xuất xứ, việc đàm phán thuế quan là vô nghĩa.

Chỉ khi đáp ứng các quy định về xuất xứ, các quy tắc cụ thể mặt hàng (ROO, PSR), hàng hóa mới được cấp một C/O ưu đãi các FTA thế hệ mới, trong đó có TPP và các FTA mà Việt Nam đã thực hiện.

C/O ưu đãi (và sau này là Tự chứng nhận xuất xứ ưu đãi) chính là Hộ chiếu của hàng hóa xuất nhập khẩu, là căn cứ pháp lý quan trọng nhất để cơ quan hải quan nước thành viên nhập khẩu xem xét cho hưởng ưu đãi thuế quan FTA.

Nhưng nó cũng là động lực cốt lõi kích thích các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tới Việt Nam đầu tư sản xuất hàng hóa và có C/O ưu đãi tại Việt Nam. Từ đó, xuất khẩu ra thế giới nói chung và tới các nước có FTA với Việt Nam, để được hưởng các ưu đãi mà FTA mang lại.

Trong khi đó, về phía DN Việt Nam, theo phản ánh thực tế, có kiến thức chuyên sâu về FTA và nắm vững Quy tắc xuất xứ là không nhiều.

Chính vì vậy, chỉ khi nào các DN nội địa gỡ được “nút thắt” phụ thuộc nguồn nguyên phụ liệu ngoại và nhận thức tốt về các FTA, nhất là về ROO, PSR (yếu tố cốt lõi của tất cả các FTA) thì tỷ lệ tận dụng ưu đãi từ các FTA mới được cải thiện.

Từ đó mới có thể nâng cao giá trị gia tăng và hàm lượng chế biến sâu trong các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam.

Thế Vinh