FDI vào Việt Nam, kể cả hình thức tiến hành các dự án, đầu tư trực tiếp cũng như đầu tư thông qua mua bán và sáp nhập (M&A), đang cho thấy dòng vốn đến từ các nhà đầu tư châu Á nhiều hơn là EU, Hoa Kỳ.

Theo Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ KH&ĐT), trong sáu tháng đầu năm 2017, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký cấp mới, tăng thêm và góp vốn, mua cổ phần là 19,22 tỷ USD, tăng 54,8% so với cùng kỳ năm 2016.

Chỉ hấp dẫn châu Á

Có 94 quốc gia và vùng lãnh thổ có dự án đầu tư tại Việt Nam. Nhật Bản đứng vị trí thứ nhất với tổng vốn đầu tư là 5,08 tỷ USD, chiếm 26,45% tổng vốn đầu tư. Hàn Quốc đứng thứ hai với tổng vốn đầu tư đăng ký là 4,95 tỷ USD, chiếm 25,79% tổng vốn đầu tư vào Việt Nam. Singapore đứng vị trí thứ ba với tổng vốn đầu tư đăng ký là 3,48 tỷ USD, chiếm 181% tổng vốn đầu tư.

Đặc biệt, tính đến tháng 6/2017, có 120 quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư vào Việt Nam, trong đó đứng đầu là Hàn Quốc với tổng số vốn đăng ký 54,5 tỷ USD (chiếm 17,7% tổng số vốn đầu tư); Nhật Bản đứng thứ hai với 46,19 tỷ USD (chiếm 15% tổng vốn đầu tư); tiếp theo là Singapore, Đài Loan, Quần đảo Virgin thuộc Anh và Hồng Kông.

Điều này chứng tỏ những quốc gia dẫn đầu về vốn FDI vào Việt Nam, cũng là những quốc gia dẫn đầu trong thị trường M&A tại Việt Nam, vẫn là các quốc gia châu Á.

Cụ thể, Nhật Bản ưu tiên đầu tư chiến lược vào các công ty hàng không, xăng dầu, dược phẩm. Singapore chọn đầu tư vào các thương vụ bất động sản. Thái Lan tiếp tục tập trung vào mảng bán lẻ và vật liệu – hóa chất. Hàn Quốc thực hiện một số thương vụ trong lĩnh vực thực phẩm và tài chính – ngân hàng.

Trước đó, theo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI 2016), Việt Nam thu hút lượng vốn đầu tư mới bứt phá so với nhiều nước trong khu vực như Malaysia, Thái Lan… song các doanh nghiệp (DN) FDI tại Việt Nam chủ yếu vẫn là quy mô tương đối nhỏ.

Một DN FDI tại Việt Nam thông thường có khoảng 125 lao động và 81,5% DN FDI có dưới 300 lao động. Trên thực tế, tới 44,8% DN FDI có ít hơn 50 lao động và theo khảo sát, số lượng DN FDI quy mô nhỏ đã tăng lên. Đồng thời, đa phần nhà đầu tư đều đến từ châu Á, nhất là Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan – Trung Quốc, Singapore.

Đánh giá về môi trường kinh doanh Việt Nam, ông Jonathan Moreno, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Hoa Kỳ (AmCham) tại Tp.HCM, nhận định rằng một trong những rào cản cản trở luồng vốn FDI từ Hoa Kỳ vào Việt Nam vẫn là chuyện thiếu minh bạch về môi trường đầu tư ở Việt Nam, khiến các DN vẫn còn tâm lý e ngại.

Bên cạnh đó, trong một số lĩnh vực còn mới như năng lượng sạch, môi trường… các quy định của Việt Nam dành cho nhà đầu tư chưa nhiều nên dòng vốn chưa chảy vào đây.

Trong khi đó, theo khảo sát của Hiệp hội DN châu Âu (EuroCham) tại Việt Nam, Chỉ số môi trường kinh doanh (BCI) trong quý I/2017 đã giảm 7 điểm so với quý trước, xuống còn 78 điểm. Cụ thể, hơn 40% DN cho biết môi trường kinh doanh của Việt Nam không thay đổi, 18% có phần phức tạp hơn, đánh giá về cải thiện rõ rệt chỉ có 2%, cải thiện đôi chút là 21%.

Môi trường kinh doanh chưa đủ hấp dẫn các “ông lớn” Hoa Kỳ, EU

“Cảm quan của DN EU về các điều kiện kinh doanh, cơ hội kinh doanh, đầu tư dù có phần tích cực nhưng những rào cản thị trường, tự do hóa và chính sách thay đổi (lương lao động, bảo hiểm xã hội…) không làm vừa lòng các DN”, EuroCham cho biết.

Ông Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài, cho rằng câu hỏi vì sao Việt Nam vẫn chỉ hấp dẫn nhà đầu tư châu Á cần phải đặt ra cho các nhà làm chính sách. Nguyên nhân được ông Mại chỉ ra là do Việt Nam chưa đáp ứng được ba yêu cầu của các tập đoàn lớn ở những nước muốn vào Việt Nam.

Vì sao chưa mặn mà?

Cụ thể, về công khai minh bạch để chống tham nhũng, điểm khác biệt giữa Hoa Kỳ và các nước EU với các nước châu Á ở chỗ là người ta rất quan tâm đến tham nhũng, sách nhiễu. Với Hoa Kỳ hay EU, chuyện lót tay hầu như không có, trong khi ở Việt Nam, chuyện này quá phổ biến.

Cùng với đó, vấn đề thương hiệu, bản quyền và tình trạng hàng nhái, hàng giả của Việt Nam đang là vấn đề nan giải. “Thủ tục nhiêu khê, nhất là thời gian hoàn thành các thủ tục, quá dài. Các nhà đầu tư rất coi trọng yếu tố thời gian vì nó là thời cơ kinh doanh và tiết kiệm nhiều chi phí. Do đó, muốn làm ăn với Hoa Kỳ, EU, Việt Nam cần phải cải cách nhiều thủ tục hành chính, phải có thêm chính sách mở để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư”, ông Mại cho biết.

Ông Nguyễn Quang Bảo, Phó Tổng Giám đốc công ty Cổ phần Chứng khoán Bản Việt, nhận định, nhà đầu tư Hoa Kỳ và EU rất quan tâm đến Việt Nam nhưng ít thành công hơn nhà đầu tư châu Á vì thị trường Việt Nam có quy mô nhỏ, trong khi những đòi hòi về độ minh bạch cao và sự khác biệt về văn hóa khiến họ phải cân nhắc.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quý Lâm, Giám đốc Khởi tạo, Khối Dịch vụ Ngân hàng đầu tư, công ty Chứng khoán ngân hàng Việt Nam Thịnh Vượng (VPBS), lý giải rằng DN Hoa Kỳ quan tâm tới thị trường Việt Nam nhưng ít thành công hơn DN trong khu vực do quy mô của DN Việt Nam còn nhỏ so với mong muốn đầu tư của họ, vì khi DN lớn muốn M&A, sẽ cần cân đối chi phí thương vụ theo tiềm năng phát triển.

Trong khi đó, theo ông Trần Thanh Tâm, Giám đốc Khối thị trường – Marketing, công ty TNHH KPMG, các nhà đầu tư từ châu Á chiếm ưu thế trong các thương vụ M&A tại Việt Nam là do tác động trực tiếp của làn sóng hiệp định thương mại tự do (FTA).

“Trong thời gian 2 – 3 năm gần đây, Việt Nam tham gia khá nhiều FTA, tính tới thời điểm này, đã có trên 40 FTA. Đặc biệt, cuối năm 2015, Việt Nam tham gia Cộng đồng AEC. Đây là những yếu tố thúc đẩy hoạt động M&A của các nước châu Á như Singapore, Thái Lan hơn là Hoa Kỳ, EU”, ông Tâm nói.

Lê Thúy