Theo thông tin từ Bộ Dân tộc và Tôn giáo ngày 15/9, việc triển khai Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2035” phải được đánh giá bằng kết quả và tác động thực tế, thay vì chỉ dựa vào số lượng hoạt động tuyên truyền.

Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 12/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026, có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, đánh dấu bước chuẩn bị quan trọng cho việc đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật. Cùng với đó, Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035” hướng tới đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống của người dân.

Điểm đáng chú ý là công tác phổ biến pháp luật không chỉ dừng ở tổ chức hội nghị, phát tài liệu hay truyền đạt quy định, mà phải tạo điều kiện để người dân chủ động tìm hiểu, nhận biết quyền, nghĩa vụ và biết cách xử lý những vấn đề phát sinh trong thực tế.

Trước đó, trình bày báo cáo tiếp thu, giải trình dự thảo Luật trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh yêu cầu “lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, chuyển đổi mạnh mẽ tư duy, phương thức phổ biến, giáo dục pháp luật”.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, việc tiếp cận pháp luật chịu tác động của nhiều yếu tố như khoảng cách địa lý, điều kiện hạ tầng, khả năng sử dụng công nghệ, ngôn ngữ và phong tục tập quán. Vì vậy, nội dung và hình thức phổ biến cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm dân cư, thay vì áp dụng một cách thức chung cho mọi địa bàn.

Theo Quyết định số 233/QĐ-TTg ngày 3/2/2026 của Thủ tướng Chính phủ, Đề án đặt mục tiêu trong giai đoạn 2026-2030 đào tạo, bồi dưỡng khoảng 650 người làm lực lượng nòng cốt triển khai công tác phổ biến pháp luật tại địa phương. Mỗi xã đặc biệt khó khăn phấn đấu có ít nhất hai người được bồi dưỡng theo chương trình, tài liệu của Đề án.

Đáng chú ý, 100% địa phương thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi được định hướng xây dựng chương trình, tài liệu bồi dưỡng phù hợp; 70% chương trình, tài liệu được số hóa. Khoảng 50% người dân tại các địa bàn này được phổ biến pháp luật bằng hình thức phù hợp, tỷ lệ tại vùng đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và địa bàn phức tạp về an ninh, trật tự là 60%.

Nội dung phổ biến tập trung vào những vấn đề thiết thân như đất đai, hôn nhân và gia đình, hộ tịch, bảo hiểm y tế, trợ giúp pháp lý, phòng, chống tảo hôn, bạo lực gia đình, mua bán người và lừa đảo trên không gian mạng.

Với khu vực hợp tác xã (HTX) ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi, định hướng này đặt ra yêu cầu đưa kiến thức pháp luật đến gần hơn với hoạt động sản xuất, kinh doanh và quản lý của các HTX. Việc tiếp cận thông tin pháp luật phù hợp có ý nghĩa thiết thực trong việc giúp người dân, thành viên HTX hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và tìm được hướng xử lý khi phát sinh những vấn đề cần giải quyết theo quy định.

Từ 1/1/2027, đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người được trợ giúp pháp lý miễn phí

Để pháp luật đến được với thôn, bản, Đề án chú trọng xây dựng lực lượng nòng cốt am hiểu quy định pháp luật, ngôn ngữ, văn hóa và đời sống cộng đồng. Bên cạnh cán bộ tư pháp, báo cáo viên, tuyên truyền viên pháp luật, lực lượng này còn có trưởng thôn, trưởng bản, người có uy tín, chức sắc tôn giáo và hòa giải viên ở cơ sở.

Tại Lai Châu, mới đây địa phương tổ chức chương trình “Điểm tựa của bản làng”, biểu dương 130 trưởng bản, người có uy tín tiêu biểu đến từ 11 xã biên giới. Toàn tỉnh có 956 người có uy tín và 956 trưởng bản; hơn 85% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số thuộc 20 dân tộc.

Ông Tống Thanh Hải, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Lai Châu, nhấn mạnh trưởng bản, người có uy tín là lực lượng gần dân, hiểu dân, có khả năng vận động, thuyết phục nhân dân. Lãnh đạo tỉnh cũng đề nghị thường xuyên tập huấn, cung cấp thông tin thời sự, pháp luật và tài liệu để lực lượng này tuyên truyền chính xác, hiệu quả hơn.

Bên cạnh phương thức trực tiếp, chuyển đổi số được xác định là hướng mở rộng khả năng tiếp cận pháp luật. Luật năm 2026 đề cập việc sử dụng nền tảng số, mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo trong phổ biến pháp luật, đồng thời yêu cầu kiểm soát, kiểm chứng và quản lý nội dung.

Theo Đề án, đến năm 2030, ít nhất 50% hoạt động phổ biến pháp luật được thực hiện trên môi trường số và ít nhất 30% hoạt động được thực hiện bằng ngôn ngữ của các dân tộc thiểu số. Những hình thức như video ngắn, chương trình phát thanh, hỏi đáp và tài liệu điện tử có thể được kết hợp với tuyên truyền trực tiếp để phù hợp hơn với từng cộng đồng.

Dù vậy, việc số hóa không đồng nghĩa người dân tự động tiếp cận được pháp luật. Nội dung cần ngắn gọn, dễ hiểu, phù hợp với thiết bị sử dụng và có nguồn thông tin đáng tin cậy. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo cũng phải đi kèm cơ chế kiểm tra, cập nhật và kết nối với cán bộ chuyên môn khi người dân cần giải đáp những vấn đề phức tạp.

Theo định hướng của Luật và Đề án, hiệu quả phổ biến pháp luật không chỉ nằm ở số hội nghị hay tài liệu được phát hành, mà ở khả năng người dân hiểu và vận dụng quy định để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Đây cũng là yêu cầu cần được chú trọng khi đưa thông tin pháp luật đến các HTX và cộng đồng dân tộc thiểu số, miền núi.

Hoàng Hà