Theo nhận định của các chuyên gia, trong kỷ nguyên mà thanh toán số trở thành mạch máu kết nối nền kinh tế số, sự thâm nhập sâu rộng của AI vừa mở ra cơ hội giảm chi phí vận hành, vừa đặt toàn bộ hệ sinh thái trước những thách thức pháp lý chưa từng có tiền lệ.

Một bài toán hóc búa được đặt ra là khi một dòng lệnh tự động gặp trục trặc, hoặc bị kẻ gian can thiệp tinh vi, ai sẽ là người chịu trách nhiệm cuối cùng cho số tiền bị biến mất. Vấn đề “nóng bỏng” này đã trở thành tâm điểm thảo luận tại Hội thảo “Kết nối thông minh - Kiến tạo hệ sinh thái số” được tổ chức ngày 14/10. 

Bày tỏ sự trăn trở lớn đối với xu hướng này, PGS, TS. Đặng Quang Vinh, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam nhận định các tập đoàn công nghệ lớn hiện nay đều nói nhiều đến AI như một trợ lý thay con người thực hiện ngày càng nhiều công việc. Tuy nhiên, sự tham gia sâu của AI đang tạo ra những rào cản nghiêm trọng về pháp lý và an toàn. 

Ông đặt câu hỏi: nếu AI thực hiện một giao dịch, ai là người chịu trách nhiệm khi xảy ra sai sót? Cùng với đó, vấn đề AI được phép thực hiện những loại giao dịch nào, trong phạm vi và điều kiện ra sao vẫn chưa có lời giải rõ ràng. Việc AI giúp giảm chi phí nhưng cũng đồng thời làm tăng nguy cơ hệ thống thanh toán bị đe dọa, đòi hỏi các ngân hàng và tổ chức tài chính phải đầu tư mạnh mẽ hơn vào nghiên cứu AI cùng cơ chế ứng phó với tấn công mạng.

Nguy cơ ấy càng trở nên nhức nhối khi AI bị tội phạm công nghệ biến thành công cụ lừa đảo tinh vi. Ông Nguyễn Xuân Việt, Giám đốc Công nghệ kiêm Giám đốc Khối Dịch vụ công nghệ mới FPT IS thuộc Tập đoàn FPT, cảnh báo AI đang mang lại nhiều rủi ro lớn đối với người dùng thông qua các hình thức giả mạo bằng công nghệ deepfake. Thủ đoạn này có thể thao túng tâm lý nạn nhân, khiến họ mất cảnh giác và tự nguyện chuyển tiền cho kẻ gian.

Để bảo vệ người dùng, ông Việt khuyến nghị nguyên tắc “3 không”, bao gồm không cài đặt ứng dụng lạ, không chuyển tiền trong tình huống bị thúc giục và không bỏ qua cảnh báo khi tài khoản người nhận có dấu hiệu gian lận. Song song đó, doanh nghiệp phải có trách nhiệm bảo vệ dữ liệu cá nhân để không tạo kẽ hở cho đối tượng xấu khai thác. 

AI tự động quyết định cấp tín dụng từ bao nhiêu tiền sẽ bị đưa vào diện rủi ro cao?

Hạ tầng và dữ liệu dù tốt, con người vẫn là nút thắt lớn nhất khi ứng dụng AI

Trước làn sóng tự động hóa đầy rủi ro, cơ quan quản lý đã bắt đầu triển khai các biện pháp siết chặt an toàn. Mới đây, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) ban hành Thông tư số 53/2026/TT-NHNN quy định về an toàn, quản lý rủi ro và điều kiện triển khai đối với việc ứng dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) trong ngành ngân hàng, có hiệu lực từ ngày 15/11.

Nguyên tắc quan trọng được NHNN xác lập là AI không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người. Đơn vị cung cấp dịch vụ vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và khách hàng đối với các quyết định do AI tự động đưa ra hoặc được hỗ trợ bởi AI; không được viện dẫn đặc tính kỹ thuật, tính tự chủ của hệ thống hay việc sử dụng sản phẩm của bên thứ ba để loại trừ hoặc giảm trách nhiệm.

Về phía các tổ chức tài chính và ngân hàng, trước sự phát triển của video deepfake, các giải pháp xác thực sinh trắc học và công nghệ phát hiện gian lận cần liên tục được nâng cấp nhằm kịp thời ngăn chặn các lệnh chuyển tiền bất thường.

Ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, NHNN cho biết cơ quan quản lý đã đưa ra những quyết định về vấn đề sử dụng AI hỗ trợ thanh toán tự động. Đặc biệt, Thông tư số 50/2024/TT-NHNN ngày 31/10/2024 quy định cụ thể về yêu cầu an toàn, bảo mật đối với việc xác thực khách hàng khi giao dịch trực tuyến, trong đó cơ chế xác thực được thiết lập tương ứng với từng loại giao dịch và mức độ rủi ro. 

NHNN cũng đã kết nối với 21 đơn vị để đưa ra cảnh báo cho người dùng khi chuyển tiền đến tài khoản bị nghi ngờ lừa đảo, đồng thời phối hợp cùng Bộ Công an điều tra các hành vi gian lận.

Đồng quan điểm, ông Phạm Tiến Dũng, Phó Thống đốc NHNN, nhấn mạnh chuyển đổi số phải đi cùng bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người dùng. Trong giai đoạn tới, AI và dữ liệu mới sẽ tiếp tục tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng kéo theo thách thức an ninh lớn trước thủ đoạn tinh vi của tội phạm công nghệ, buộc toàn ngành phải luôn chủ động xây dựng giải pháp vừa tiện lợi vừa an toàn.

Thanh Hoa