Tại Hội thảo "Chính sách tín dụng và thị trường carbon: Khơi thông dòng vốn xanh" được tổ chức sáng ngày 14/10, bài toán huy động khoảng 368 tỷ USD cho nhu cầu vốn khí hậu đến năm 2040 theo ước tính của Ngân hàng Thế giới và IFC đã được mổ xẻ đa chiều.

Sàn carbon mở cửa và nghịch lý hoàn vốn kéo dài

Thời gian qua, hệ thống ngân hàng đóng vai trò trụ cột cấp vốn xanh cho nền kinh tế. Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước (NHNN)  Nguyễn Ngọc Cảnh cho biết, tính đến cuối tháng 6/2026, dư nợ tín dụng xanh đạt trên 856 nghìn tỷ đồng, tăng 9,87% so với cuối năm 2025 và tăng trưởng bình quân trên 20% mỗi năm trong giai đoạn 2017–2025. Dòng vốn tập trung vào nông, lâm, thủy sản và đa dạng sinh học với tỷ lệ trên 31%, cùng năng lượng xanh chiếm gần 28%. Dư nợ được đánh giá rủi ro môi trường và xã hội cũng vượt 6,2 triệu tỷ đồng, chiếm hơn 31,33% tổng dư nợ toàn nền kinh tế.

Dù vậy, tín dụng ngân hàng không thể gánh vác toàn bộ quá trình chuyển dịch. Hành lang pháp lý từ Nghị định số 29/2026/NĐ-CP cùng giai đoạn thí điểm 2025–2026 với hơn 511 triệu tấn CO₂ tương đương tại ba ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng được kỳ vọng sẽ san sẻ gánh nặng này. Giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết năm 2028 trước khi vận hành bắt buộc từ năm 2029, với BIDV là ngân hàng thanh toán duy nhất.

Lãnh đạo NHNN nhấn mạnh, việc biến kết quả giảm phát thải thành dòng tiền thông qua thị trường carbon sẽ giúp doanh nghiệp chủ động tài chính, giảm phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng.

Tuy nhiên, việc hình thành giá carbon chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp tiếp cận được vốn rẻ. Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam Đặng Tài An Trang chỉ rõ, sau khi sàn carbon mở phiên đầu tiên ngày 29/6/2026, giá giao dịch chỉ dao động quanh mức 130.000–136.000 đồng một tấn, tương đương 5 USD. Ở mức giá này, một dự án 8 triệu USD giúp giảm 100.000 tấn CO₂ mỗi năm sẽ bị kéo dài thời gian hoàn vốn giản đơn từ 8 năm lên 16 năm, vượt quá kỳ hạn cấp tín dụng phổ biến của các ngân hàng.

Mặt khác, thị trường vốn dài hạn còn quá mỏng khi quy mô phát hành trái phiếu xanh năm 2023 chỉ đạt khoảng 2.500 tỷ đồng, năm 2024 đạt 10.300 tỷ đồng, và năm 2025 giảm xuống còn 3.400 tỷ đồng.

Đại diện Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam nhận định thị trường đang đối mặt bốn điểm nghẽn kiến trúc dữ liệu gồm thiếu mã định danh chung giữa hồ sơ môi trường và tài chính, thiếu chuỗi lịch sử giá carbon, chi phí xác minh độc lập mang tính cố định gây bất lợi cho doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng sự nhầm lẫn giữa dự án xanh và doanh nghiệp chuyển đổi. Để giải quyết nguy cơ tẩy xanh, chuyên gia này khuyến nghị cần áp dụng chuẩn mực xác minh thống nhất ISSA 5000 cho các đơn vị kiểm toán trong nước, kết hợp cơ chế hậu kiểm định kỳ và xây dựng nhãn cổ phiếu xanh theo quỹ đạo chuyển đổi phù hợp điều kiện doanh nghiệp phát thải cao tại Việt Nam.

Thiếu vắng lãi suất tham chiếu và kỷ luật thẩm định của ngân hàng

Nhìn nhận về những rào cản mang tính cấu trúc, trao đổi bên lề sự kiện, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách Trường Đại học VinUni chỉ ra rằng thị trường đang vướng phải những điểm nghẽn lớn. Đầu tiên là chi phí liên quan đến việc đánh giá, xác nhận dự án xanh phát sinh tương đối lớn khi doanh nghiệp phải thuê các tổ chức chuyên môn thẩm định để đáp ứng các tiêu chí xanh khắt khe.

Đặc biệt, TS. Nguyễn Tú Anh nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Chính phủ trong việc định hình thị trường tài chính xanh nói chung. Theo ông, Chính phủ cần phát hành trái phiếu xanh để hình thành đường cong lãi suất đối với các công cụ tài chính xanh, tạo ra một mức lãi suất tham chiếu chuẩn mực cho toàn bộ thị trường. Đây là yếu tố cốt lõi hỗ trợ sự phát triển của tín dụng xanh, song thị trường trong nước hiện nay vẫn chưa làm được điều này.

Đồng quan điểm về việc cần đa dạng hóa kênh dẫn vốn, Chuyên gia Kinh tế trưởng Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) tại Việt Nam Bùi Minh Giáp nhấn mạnh ngân hàng không thể tự đáp ứng nhu cầu vốn dài hạn, nhất là khi Quy hoạch điện VIII điều chỉnh tính toán riêng ngành điện đã cần 136 tỷ USD giai đoạn 2026–2030.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy Trung Quốc dùng công cụ tái cấp vốn lãi suất thấp tương đương 60% khoản vay xanh, Nhật Bản hỗ trợ vốn theo quy mô dự án, trong khi Singapore và Ngân hàng Trung ương châu Âu đưa rủi ro khí hậu vào giám sát an toàn hệ thống.

"Nút thắt" nào cần gỡ để tín dụng xanh thực sự bứt phá?

Chuyên gia ADB đặc biệt lưu ý các tổ chức tín dụng không được lấy nhãn xanh thay thế cho việc thẩm định tín dụng, đồng thời phải dự phòng rủi ro giá carbon lao dốc.

Từ thực tế cấp vốn, TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Trường Đào tạo cán bộ kiêm Phó trưởng Ban Chỉ đạo ESG Agribank, chia sẻ sự lệch pha lớn giữa nhu cầu giải ngân ngay từ đầu của doanh nghiệp và nguồn thu tín chỉ carbon vốn phát sinh rất muộn. Do đó, ngân hàng kiên định nguyên tắc lấy dòng tiền từ hoạt động sản xuất kinh doanh cốt lõi làm nền tảng trả nợ tiên quyết, còn doanh thu carbon chỉ là nguồn bổ trợ.

Đại diện Agribank cũng đề xuất Nhà nước có cơ chế hỗ trợ chi phí đo lường, báo cáo và thẩm tra giảm phát thải cho các hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ để khơi thông khả năng tiếp cận vốn chuyển đổi xanh.

Thanh Hoa